นครวัด นครธม: เมืองหลวงเขมรโบราณ กับภาพทหาร "เสียม" บนผนังและนครวัดจำลองในวัดพระแก้ว

ทำไมเมืองพระนครจึงเป็นมรดกโลก

คนไทยส่วนใหญ่รู้จัก “นครวัด” แต่มรดกโลกแห่งนี้ใหญ่กว่านั้นมาก ยูเนสโกขึ้นทะเบียนทั้งเขตเมืองพระนครซึ่งเป็นที่ตั้งเมืองหลวงของกษัตริย์เขมรหลายรัชกาล ตั้งแต่พุทธศตวรรษที่ 14 ถึง 20 มีทั้งปราสาทบนภูเขาจำลอง เมืองที่มีกำแพงและคูน้ำ อ่างเก็บน้ำขนาดยักษ์ที่เรียกว่าบาราย และระบบคลองที่เชื่อมทุกอย่างเข้าด้วยกัน

นครวัดสร้างในสมัยพระเจ้าสุริยวรมันที่ 2 ระหว่างราว พ.ศ. 1656–1693 เพื่อถวายพระวิษณุ และเชื่อกันว่าเป็นที่ประดิษฐานพระศพของพระองค์ด้วย ผังปราสาทจำลองจักรวาล ปรางค์ห้ายอดคือเขาพระสุเมรุ ระเบียงคดคือเทือกเขาล้อมโลก และคูน้ำคือมหาสมุทร ผนังระเบียงชั้นนอกที่ยาวรวมหลายร้อยเมตรสลักเรื่องรามายณะ มหาภารตะ กวนเกษียรสมุทร และขบวนทัพของกษัตริย์ผู้สร้าง

ต่อมาพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ผู้นับถือพุทธศาสนามหายาน สร้างเมืองใหม่คือนครธม มีปราสาทบายนที่มีพระพักตร์หินขนาดใหญ่หันออกสี่ทิศเป็นศูนย์กลาง ยูเนสโกขึ้นทะเบียนด้วยเกณฑ์ 4 ข้อ ทั้งในฐานะงานสร้างสรรค์ชั้นเยี่ยม อิทธิพลที่แผ่ไปทั่วเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ หลักฐานของอารยธรรมเขมร และตัวอย่างโดดเด่นของสถาปัตยกรรมและผังเมือง

จากเมืองหลวงที่ถูกทิ้ง สู่มรดกโลกในภาวะอันตราย

หลังพุทธศตวรรษที่ 19 เมืองพระนครอ่อนแอลง ทั้งจากสงคราม ความเสื่อมของระบบชลประทาน และการเปลี่ยนเส้นทางการค้า ปีที่มักใช้เป็นจุดจบของยุคพระนครคือ พ.ศ. 1974 เมื่อกองทัพอยุธยาตีเมืองพระนครได้ ราชสำนักเขมรย้ายลงไปทางใต้ใกล้พนมเปญ แต่นครวัดไม่เคยถูกทิ้งร้างทั้งหมด พระสงฆ์เถรวาทยังใช้เป็นวัดต่อมา

ชาวตะวันตกรู้จักนครวัดตั้งแต่บาทหลวงชาวโปรตุเกสไปเยือนใน พ.ศ. 2129 แต่ที่ทำให้โลกตื่นเต้นคือบันทึกของนักธรรมชาติวิทยาชาวฝรั่งเศส อองรี มูโอต์ ที่ไปถึงใน พ.ศ. 2403 และตีพิมพ์หลังเขาเสียชีวิต หลังจากนั้นฝรั่งเศสเข้ามาตั้งหน่วยงานดูแลและบูรณะปราสาทตลอดยุคอาณานิคม

ช่วงสงครามกลางเมืองกัมพูชา งานอนุรักษ์หยุดชะงักและโบราณวัตถุถูกลักลอบขุดจำนวนมาก ยูเนสโกจึงขึ้นทะเบียนเมืองพระนครใน พ.ศ. 2535 พร้อมใส่ไว้ในบัญชีมรดกโลกในภาวะอันตรายทันที ก่อนถอดออกใน พ.ศ. 2547 หลังกัมพูชาตั้งองค์การอัปสรา (APSARA) ขึ้นดูแลพื้นที่ใน พ.ศ. 2538 และมีหลายประเทศร่วมบูรณะ