พุทธคยา: ที่ตรัสรู้ใต้ต้นโพธิ์ ต้นแบบวัดเจ็ดยอดเชียงใหม่ และวัดไทยแห่งแรกในอินเดีย

ทำไมพุทธคยาจึงเป็นมรดกโลก

ตามคัมภีร์ เจ้าชายสิทธัตถะเดินทางมาถึงริมแม่น้ำเนรัญชรา นั่งบำเพ็ญเพียรใต้ต้นโพธิ์จนตรัสรู้ ราว 200 ปีต่อมา พระเจ้าอโศกมหาราชเสด็จมาสร้างศาสนสถานและแท่นหินที่เรียกว่าวัชรอาสน์ไว้ตรงโคนต้นโพธิ์ ซึ่งยังมีให้เห็นถึงวันนี้ ภาพสลักที่สาญจีและภารหุตเมื่อกว่า 2,000 ปีก่อนก็แสดงอาคารล้อมต้นโพธิ์แห่งนี้แล้ว

วิหารมหาโพธิ์ที่ตั้งอยู่ตอนนี้เป็นอาคารอิฐยอดทรงกรวยเหลี่ยมสูงกว่า 50 เมตร สร้างในสมัยราชวงศ์คุปตะราวพุทธศตวรรษที่ 10–11 ยูเนสโกระบุว่าเป็นหนึ่งในวิหารพุทธยุคแรกสุดที่สร้างด้วยอิฐทั้งหลังและยังตั้งอยู่ในอินเดีย และรูปทรงนี้มีอิทธิพลต่อสถาปัตยกรรมทั่วเอเชีย รอบวิหารยังมีราวหินทรายสลักลายสมัยราชวงศ์ศุงคะ ราว 150 ปีก่อนคริสตกาล

ยูเนสโกขึ้นทะเบียนใน พ.ศ. 2545 ด้วยเกณฑ์ถึง 5 ข้อ ทั้งในฐานะงานสถาปัตยกรรมชั้นเยี่ยม อิทธิพลต่อการสร้างวิหารในประเทศอื่น หลักฐานพุทธศาสนายุคต้น และความสำคัญโดยตรงต่อชีวิตของพระพุทธเจ้า

วัดที่ถูกลืม การบูรณะ และการเรียกร้องคืนให้ชาวพุทธ

หลังพุทธศาสนาเสื่อมในอินเดียช่วงพุทธศตวรรษที่ 18 วิหารมหาโพธิ์ตกอยู่ในความดูแลของนักบวชฮินดูหลายร้อยปี ช่วงนั้นกษัตริย์พม่าส่งคณะไปซ่อมแซมหลายครั้ง ตั้งแต่สมัยพุกามจนถึงศตวรรษที่ 19 ก่อนที่รัฐบาลอังกฤษในอินเดียจะบูรณะครั้งใหญ่ในทศวรรษ 2420 ภายใต้การนำของเซอร์อเล็กซานเดอร์ คันนิงแฮม

ใน พ.ศ. 2434 อนาคาริก ธรรมปาละ ชาวศรีลังกา มาเยือนและตั้งสมาคมมหาโพธิ์เพื่อเรียกร้องให้ชาวพุทธได้ดูแลวิหาร การต่อสู้ทางกฎหมายยาวนานจนอินเดียได้เอกราช แล้วรัฐพิหารออกพระราชบัญญัติวิหารพุทธคยา พ.ศ. 2492 ให้มีคณะกรรมการบริหารที่มีทั้งชาวพุทธและชาวฮินดูฝ่ายละ 4 คน ซึ่งยังเป็นประเด็นที่ชาวพุทธในอินเดียเรียกร้องให้แก้มาจนปัจจุบัน