บุโรพุทโธ: พุทธสถานใหญ่ที่สุดในโลก กับชิ้นส่วนที่รัชกาลที่ 5 นำกลับมาสยาม

ทำไมบุโรพุทโธจึงเป็นมรดกโลก

บุโรพุทโธไม่ใช่วัดที่มีอาคารให้คนเข้าไปข้างใน แต่เป็นสถูปขนาดยักษ์ที่สร้างครอบเนินเขา ฐานเป็นลานสี่เหลี่ยมซ้อนกันหลายชั้น ด้านบนเปลี่ยนเป็นลานวงกลม และจบที่สถูปองค์ใหญ่ตรงกลาง ผู้มาสักการะจะเดินเวียนขวาขึ้นไปทีละชั้น ระหว่างทางผ่านภาพสลักที่เล่าเรื่องตั้งแต่กรรมและผลของกรรม ชาดก ไปจนถึงพุทธประวัติ เหมือนค่อย ๆ เดินจากโลกมนุษย์ขึ้นไปสู่การหลุดพ้น

ยูเนสโกขึ้นทะเบียนในปี 2534 ด้วย 3 เกณฑ์ คือเป็นงานสร้างสรรค์ชั้นเยี่ยม (i) เป็นตัวอย่างสำคัญของศิลปะและสถาปัตยกรรมชวาช่วงต้นพุทธศตวรรษที่ 13 ถึงปลายพุทธศตวรรษที่ 14 (ii) และผังรูปดอกบัวที่สะท้อนการผสานความเชื่อเรื่องบรรพบุรุษของคนท้องถิ่นกับแนวคิดเรื่องนิพพานในพุทธศาสนา (vi) แหล่งมรดกโลกนี้รวมจันทิเมินดุตและจันทิปาวน ซึ่งตั้งอยู่ในแนวเดียวกันทางทิศตะวันออก

จากเนินดินในป่า สู่การบูรณะครั้งใหญ่

หลังสร้างเสร็จไม่นาน ศูนย์กลางอำนาจในชวาย้ายไปทางตะวันออก บุโรพุทโธค่อย ๆ ถูกทิ้งร้างจนดินภูเขาไฟและต้นไม้ปกคลุม ในปี 2357 ตอนที่อังกฤษปกครองชวา โทมัส สแตมฟอร์ด แรฟเฟิลส์ ได้ยินเรื่องเนินที่มีหินสลัก จึงส่งวิศวกรเฮอร์มันน์ คอร์เนลิอุส กับคนงานราว 200 คนไปถางอยู่ 2 เดือน การขุดแต่งเสร็จสมบูรณ์ในปี 2378

ช่วงศตวรรษที่ 19 ทั้งนักสะสมและคนท้องถิ่นนำชิ้นส่วนออกไปจำนวนมาก การบูรณะจริงจังครั้งแรกนำโดยวิศวกรชาวดัตช์ ธีโอดอร์ ฟาน แอร์ป ระหว่างปี 2450–2454 และครั้งใหญ่ที่สุดคือโครงการที่รัฐบาลอินโดนีเซียทำร่วมกับยูเนสโกระหว่างปี 2518–2525 ซึ่งรื้อลานชั้นล่างออกมาทั้งหมดเพื่อวางระบบระบายน้ำใหม่แล้วประกอบกลับทีละก้อน

บุโรพุทโธยังผ่านเหตุร้ายหลายครั้ง วันที่ 21 ม.ค. 2528 มีระเบิด 9 ลูกทำให้สถูป 9 องค์เสียหายหนัก และเมื่อภูเขาไฟเมราปีปะทุในเดือน พ.ย. 2553 เถ้าภูเขาไฟตกหนาถึง 2.5 ซม. จนต้องปิดทำความสะอาดหลายวัน