เมืองกัณฏิ (แคนดี): วัดพระเขี้ยวแก้ว กับ "สยามนิกาย" ที่พระสงฆ์จากอยุธยาไปตั้งในศรีลังกา

ทำไมเมืองกัณฏิจึงเป็นมรดกโลก

หลังโปรตุเกสยึดชายฝั่งศรีลังกาในพุทธศตวรรษที่ 21 กษัตริย์สิงหลถอยขึ้นมาตั้งราชธานีบนที่ราบสูงกลางเกาะ เมืองกัณฏิ (ชาวศรีลังกาเรียกมหานุวระ) จึงกลายเป็นที่มั่นสุดท้ายที่รอดทั้งจากโปรตุเกสและดัตช์มากว่า 200 ปี ผังเมืองมีลานยาวที่ปลายเป็นพระราชวังกับวัดพระเขี้ยวแก้ว หันหน้าลงทะเลสาบที่ขุดขึ้นในสมัยกษัตริย์องค์สุดท้าย

ตามตำนาน พระทันตธาตุ (เขี้ยวแก้ว) ของพระพุทธเจ้าถูกนำมาจากแคว้นกลิงคะในอินเดียราวพุทธศตวรรษที่ 9 โดยเจ้าหญิงเหมมาลาที่ซ่อนไว้ในมวยผม ทุกครั้งที่ราชธานีย้าย พระเขี้ยวแก้วก็ย้ายตามเพราะถือเป็นสัญลักษณ์ของผู้มีสิทธิ์ปกครองแผ่นดิน จนมาประดิษฐานที่กัณฏิ อาคารที่เห็นปัจจุบันสร้างและขยายต่อเนื่องในพุทธศตวรรษที่ 23–24

ยูเนสโกขึ้นทะเบียนใน พ.ศ. 2531 ด้วยเกณฑ์ 2 ข้อ คือเป็นตัวอย่างโดดเด่นของราชธานีที่ผูกพันกับพุทธศาสนา (iv) และวัดพระเขี้ยวแก้วเป็นศูนย์กลางความศรัทธาที่ยังมีชีวิต (vi) ทุกปีในเดือนอาสาฬหะ (ราวกรกฎาคม–สิงหาคม) จะมีขบวนแห่เอสาละเปราเหรา ช้างที่แต่งองค์เต็มยศอัญเชิญผอบจำลองพระเขี้ยวแก้วแห่รอบเมืองหลายคืน

จากการยอมจำนนต่ออังกฤษ ถึงระเบิดหน้าวัด

ใน พ.ศ. 2358 กองทัพอังกฤษเข้าเมืองกัณฏิได้โดยแทบไม่มีการต่อต้าน เพราะขุนนางสิงหลหันไปร่วมมือกับอังกฤษเพื่อโค่นพระเจ้าศรีวิกรมราชสิงหะ อนุสัญญาแคนดีที่ลงนามในบริเวณพระราชวัง ทำให้ทั้งเกาะตกเป็นของต่างชาติเป็นครั้งแรก แต่อังกฤษยังต้องรับปากว่าจะคุ้มครองพุทธศาสนาและพระเขี้ยวแก้ว

วัดพระเขี้ยวแก้วถูกโจมตีหลายครั้งในยุคสงครามกลางเมือง ครั้งร้ายแรงที่สุดคือเหตุระเบิดรถบรรทุกของกลุ่ม LTTE ใน พ.ศ. 2541 ซึ่งทำลายซุ้มทางเข้าหลักและด้านหน้าพระราชวัง ทุกส่วนได้รับการบูรณะแล้ว และวัดยังเปิดให้ผู้คนเข้าสักการะทุกวัน