วัดพู จำปาสัก: ปราสาทเขมรบนเขาที่เก่ากว่านครวัด และเคยอยู่ในจังหวัดของไทย 5 ปี
ก่อนจะมีนครวัด ผู้คนริมแม่น้ำโขงตอนล่างเลือกภูเขาที่มียอดคล้ายศิวลึงค์เป็นที่ประทับของพระศิวะ และสร้างเมืองกับศาสนสถานเรียงเป็นแกนเดียวจากยอดเขาลงไปถึงแม่น้ำ อีกพันปีต่อมา ดินแดนนี้กลายเป็นเส้นแบ่งที่สยามกับฝรั่งเศสแย่งกัน
สรุปสั้น
- วัดพูเป็นศาสนสถานพระศิวะที่เชิงภูเก้า (ลึงคบรรพต) ในแขวงจำปาสัก ลาว มีรากตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 5 สมัยเมืองเศรษฐปุระ อาคารหินที่เห็นวันนี้ส่วนใหญ่เป็นสถาปัตยกรรมเขมรต้นคริสต์ศตวรรษที่ 11 ยูเนสโกขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกปี 2544 ทั้งภูมิทัศน์วัฒนธรรมกว่า 390 ตร.กม.
- ผังทั้งหมดวางเป็นแกนเดียวจากยอดเขาที่มีหินคล้ายศิวลึงค์ ผ่านตาน้ำศักดิ์สิทธิ์ ปราสาทประธาน บันได ตำหนัก บาราย ลงไปจนถึงแม่น้ำโขง ซึ่งเปรียบเป็นมหาสมุทรหรือแม่น้ำคงคา
- สยามตีจำปาสักในสมัยกรุงธนบุรีและให้เป็นประเทศราชตั้งแต่ปี 2321 ถึง 2447 ที่ต้องยกจำปาสักฝั่งขวาแม่น้ำโขงให้ฝรั่งเศส และช่วง 2484–2489 วัดพูอยู่ในเขต "จังหวัดนครจัมปาศักดิ์" ของไทย
- ที่ตั้ง
- แขวงจำปาสัก ภาคใต้ของลาว เชิงเขาภูเก้า ฝั่งขวา (ตะวันตก) ของแม่น้ำโขง ไม่ไกลจากปากแม่น้ำมูล ห่างชายแดนไทยด้านอุบลราชธานีไม่มาก
- ขึ้นทะเบียน
- พ.ศ. 2544 ในชื่อ Vat Phou and Associated Settlements within the Champasak Cultural Landscape (รหัส 481) พื้นที่ราว 390 ตร.กม.
- ประเภท
- มรดกโลกทางวัฒนธรรม เกณฑ์ (iii), (iv), (vi)
- ยุคสำคัญ
- ศาสนสถานบนเขาตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 5 · อาคารหินที่เห็นวันนี้ส่วนใหญ่สร้างต้นคริสต์ศตวรรษที่ 11 ต่อเติมในศตวรรษที่ 12–13
- จุดเด่น
- ทางเดินยาวมีเสานางเรียง บาราย ตำหนักเหนือและใต้ โรงโค (นนทิ) บันไดหินขึ้นเขา ปราสาทประธานข้างตาน้ำศักดิ์สิทธิ์ ภาพสลักบนหินรูปช้างและจระเข้
ภูเขาที่เป็นที่ประทับของพระศิวะ
ทางตะวันตกของแม่น้ำโขงในแขวงจำปาสัก มีภูเขาลูกหนึ่งที่บนยอดมีหินธรรมชาติตั้งเด่นรูปร่างคล้ายศิวลึงค์ ผู้คนโบราณจึงเรียกภูเขานี้ว่า "ลึงคบรรพต" (Lingaparvata) และถือว่าเป็นที่ประทับของพระศิวะ คนลาววันนี้เรียกว่าภูเก้า ส่วนแม่น้ำโขงเบื้องล่างเปรียบเป็นมหาสมุทรหรือแม่น้ำคงคา ที่เชิงผาใต้ภูเขายังมีตาน้ำที่ไหลตลอดปี ซึ่งน่าจะเป็นเหตุผลสำคัญที่ศาสนสถานแห่งแรกเกิดขึ้นตรงนี้
ในคริสต์ศตวรรษที่ 5 ริมแม่น้ำโขงตรงข้ามภูเขามีเมืองชื่อเศรษฐปุระ (Shrestapura) เป็นเมืองหลวงของอาณาจักรที่จารึกและเอกสารเชื่อมโยงกับเจนละ จารึกที่เก่าที่สุดที่พบในพื้นที่เอ่ยพระนามพระเจ้าเทวานีกะ ผู้ "มาจากแดนไกล" ตั้งอาณาจักรและตั้งท่าน้ำศักดิ์สิทธิ์ (ตีรถะ) ขึ้นที่นี่ นักโบราณคดียังพบร่องรอยหินตั้งที่เก่ากว่านั้นอีก นั่นหมายความว่าวัดพูเป็นที่ศักดิ์สิทธิ์มาก่อนนครวัดหลายร้อยปี
แกนเดียวจากยอดเขาถึงแม่น้ำ
อาคารหินที่เห็นวันนี้ส่วนใหญ่สร้างต้นคริสต์ศตวรรษที่ 11 ในสมัยเมืองพระนคร และต่อเติมในศตวรรษที่ 12–13 ทุกส่วนวางเรียงอยู่บนแกนตะวันออก-ตะวันตกเส้นเดียว เมื่อเดินจากทางเข้าขึ้นไป จะผ่าน
- บาราย อ่างเก็บน้ำสี่เหลี่ยมขนาดใหญ่ ซึ่งเป็นองค์ประกอบสำคัญของเมืองเขมร
- ทางเดินยาวที่มีเสานางเรียง สองข้าง
- ตำหนักเหนือและตำหนักใต้ อาคารหินคู่กันสองข้างทางเดิน ไม่มีใครรู้แน่ว่าใช้ทำอะไร และโรงโคนนทิ พาหนะของพระศิวะ
- บันไดหินชันหลายช่วง ขึ้นลานไล่ระดับ ร่มด้วยต้นลั่นทม (จำปา) เก่าแก่ที่รากชอนไชหิน
- ปราสาทประธาน บนลานบนสุด ติดกับผาหินและตาน้ำศักดิ์สิทธิ์ ใกล้ ๆ มีภาพสลักบนก้อนหินรูปช้าง จระเข้ และนาค
ยูเนสโกจึงไม่ได้ขึ้นทะเบียนแค่ตัวปราสาท แต่ขึ้นทะเบียนทั้ง "ภูมิทัศน์วัฒนธรรมจำปาสัก" รวมเมืองโบราณริมแม่น้ำโขง ศาสนสถานอื่น ๆ และภูเขา เพราะเป็นตัวอย่างของการวางผังภูมิทัศน์ทั้งผืนตามคติฮินดูที่ต่อเนื่องมากว่าพันปี
จากฮินดูสู่พุทธ
เมื่อพุทธศาสนาเถรวาทแพร่หลายในลุ่มแม่น้ำโขง ศาสนสถานพระศิวะแห่งนี้ก็กลายเป็นวัดของชาวพุทธ ชื่อ "วัดพู" แปลตรง ๆ ว่าวัดบนภูเขา วันนี้วัดพูยังเปิดให้คนมาประกอบศาสนกิจควบคู่กับการท่องเที่ยว และทุกเดือนกุมภาพันธ์มีงานบุญประจำปีที่วัด พิพิธภัณฑ์ของแหล่งเก็บทั้งเทวรูปพระศิวะ พระวิษณุ โคนนทิ และพระพุทธรูป
คณะสำรวจแม่น้ำโขงของฝรั่งเศส (2409–2411) มาถึงที่นี่และวาดภาพไว้ในหนังสือที่พิมพ์ปี 2416 ภายหลังมีการบูรณะหลายรอบ ตั้งแต่โครงการลาว-ยูเนสโกปี 2530 ทีมอิตาลีที่โรงโค ทีมจากกรมสำรวจโบราณคดีอินเดียที่ตำหนักเหนือ และโครงการความร่วมมือลาว-ฝรั่งเศสที่ตำหนักใต้
แหล่งอ้างอิง
- UNESCO World Heritage Centre: Vat Phou and Associated Settlements within the Champasak Cultural Landscape (ชื่อทางการ ปีขึ้นทะเบียน และเกณฑ์)
- Wikipedia: Vat Phou (เมืองเศรษฐปุระ จารึกพระเจ้าเทวานีกะ เขาลึงคบรรพต งานบูรณะ)
- Vat Phou Champasak (เว็บไซต์ทางการของแหล่ง) (ยุคการสร้าง เวลาเปิด ค่าเข้า)
- Wikipedia: Kingdom of Champasak (สยามตีจำปาสักปี 2320 และเป็นประเทศราชถึงปี 2447)
- Wikipedia: Nakhon Champassak province (จังหวัดนครจัมปาศักดิ์ 2484–2489)
- ICOMOS: รายงานประเมินก่อนขึ้นทะเบียน (2544) (ภูเขาเป็นที่ประทับพระศิวะ แม่น้ำแทนมหาสมุทร)
หน้านี้เรียบเรียงใหม่จากหลายแหล่ง ไม่ใช่การแปล เขียนร่างโดยใช้ AI ช่วยและตรวจทานโดยบรรณาธิการ ภาพใหม่จาก Wikimedia Commons ตามสัญญาอนุญาตที่ระบุใต้ภาพ ภาพลายเส้นเก่าจากหนังสือของคณะสำรวจฝรั่งเศส พ.ศ. 2416 เป็นสาธารณสมบัติ ดู หลักการทำข่าว
ข่าวมรดกโลกล่าสุด ดูทั้งหมด →
ปราสาทแม่บุญตะวันตกกลางบารายเมืองพระนคร บูรณะเสร็จหลังใช้เวลา 14 ปี บ้านเดิมของพระนารายณ์บรรทมสินธุ์สำริดองค์ใหญ่ที่สุด
กัมพูชาและฝรั่งเศสบูรณะปราสาทบนเกาะกลางบารายตะวันตกเสร็จหลังเริ่มงานปี 2555 กำหนดเปิดอย่างเป็นทางการ 16 พ.ย. 2569 ที่นี่คือที่พบพระวิษณุสำริดบรรทมบนพญานาค ซึ่งเป็นภาพเดียวกับทับหลังนารายณ์บรรทมสินธุ์ที่ไทยทวงคืนมาติดที่พนมรุ้ง
ซาร์ดิส เมืองหลวงอาณาจักรลิเดียผู้ให้กำเนิดเหรียญกษาปณ์ ขึ้นทะเบียนมรดกโลก หลังขุดค้นต่อเนื่องเกือบ 70 ปี
เมืองโบราณทางตะวันตกของตุรกี บ้านของกษัตริย์โครอีซัสผู้ร่ำรวย มีวิหารอาร์เทมิสและโบสถ์ยิวที่ใหญ่ที่สุดในโลกโบราณ ทีมฮาร์วาร์ด-คอร์เนลขุดทุกปีตั้งแต่ 1958