ปราสาทแม่บุญตะวันตกกลางบารายเมืองพระนคร บูรณะเสร็จหลังใช้เวลา 14 ปี บ้านเดิมของพระนารายณ์บรรทมสินธุ์สำริดองค์ใหญ่ที่สุด

ปราสาทแม่บุญตะวันตก (West Mebon) ปราสาทหินทรายเล็ก ๆ ที่ตั้งอยู่บนเกาะกลางบารายตะวันตก อ่างเก็บน้ำโบราณขนาดราว 8 x 2 กิโลเมตรในเขตมรดกโลกเมืองพระนคร จังหวัดเสียมราฐ บูรณะเสร็จแล้ว หลังงานที่เริ่มตั้งแต่ปี 2555 ใช้เวลารวม 14 ปี

ทางการกัมพูชาประกาศว่าพระบาทสมเด็จพระบรมนาถ นโรดม สีหมุนี และประธานาธิบดีเอมมานูเอล มาครง จะเป็นประธานพิธีเปิดในวันที่ 16 พฤศจิกายน 2569 หลังปิดการประชุมสุดยอดประเทศกลุ่มฟรังโกโฟนี (กลุ่มประเทศที่ใช้ภาษาฝรั่งเศส) ครั้งที่ 20 ที่พนมเปญ นับเป็นการเยือนกัมพูชาครั้งแรกของประธานาธิบดีฝรั่งเศสในรอบ 60 ปี

บูรณะกลางน้ำ

งานนี้เป็นความร่วมมือระหว่างองค์การอัปสรา (APSARA National Authority) ซึ่งดูแลอุทยานเมืองพระนคร กับสำนักฝรั่งเศสแห่งปลายบูรพทิศ (EFEO) ที่เพิ่งบูรณะปราสาทบาปวนเสร็จในปี 2554 ทุนหลักมาจากกระทรวงการต่างประเทศของฝรั่งเศส แหล่งข่าวให้ตัวเลขค่าใช้จ่ายต่างกัน ราว 12–14 ล้านดอลลาร์สหรัฐ

ความยากคือปราสาทอยู่กลางน้ำ ระดับน้ำรอบเกาะสูงได้ราว 4.5 เมตร และลดลงจริงจังเพียงราว 3 เดือนต่อปี ทีมงานต้องทำเขื่อนชั่วคราวกั้นน้ำให้ทำงานได้ทั้งปี โดยไม่ระบายน้ำในบาราย เพราะบารายตะวันตกยังส่งน้ำให้นาข้าวและเป็นแหล่งน้ำประปาของเมืองเสียมราฐ เครื่องจักรและก้อนหินทรายต้องขนด้วยเรือ ฝั่งตะวันออกของปราสาทเอียงจนเกือบพัง

วิธีบูรณะคือ anastylosis รื้อแล้วประกอบหินเดิมกลับเข้าที่ เสริมหินใหม่เฉพาะส่วนที่เสียหายมาก ช่างแกะสลักชาวกัมพูชาราว 100–140 คนแกะลวดลายที่หายไปตามแบบเดิม มูลนิธิ ALIPH สนับสนุนการฝึกช่างแกะหินรุ่นใหม่ร่วมกับ Artisans d’Angkor ในปี 2566–2568 ดร.ฮัง ปีว ผู้อำนวยการใหญ่องค์การอัปสรา คาดว่าโครงสร้างจะอยู่ได้อีกอย่างน้อย 50–150 ปี

บ้านของพระวิษณุสำริด

แม่บุญตะวันตกสร้างกลางคริสต์ศตวรรษที่ 11 สมัยพระเจ้าอุทัยทิตยวรมันที่ 2 (ครองราชย์ราว ค.ศ. 1050–1066) ถวายพระวิษณุ ผังเป็นกำแพงสี่เหลี่ยมที่มีซุ้มประตูและหอเรียงรอบ ตรงกลางเป็นสระน้ำ

ปี 2479 (ค.ศ. 1936) มอริส เกลซ นักอนุรักษ์ชาวฝรั่งเศส พบชิ้นส่วนพระวิษณุบรรทมสำริดในบ่อกลางปราสาท เป็นประติมากรรมสำริดใหญ่ที่สุดที่เคยพบในเมืองพระนคร เดิมยาวกว่า 5 เมตร ปัจจุบันเหลือพระเศียร พระอังสา และพระกรบางส่วน เก็บรักษาที่พิพิธภัณฑ์แห่งชาติกัมพูชาในพนมเปญ ปี 2567 พระวิษณุองค์นี้เดินทางไปฝรั่งเศสเพื่อศึกษาและอนุรักษ์ และเป็นชิ้นเอกของนิทรรศการ “สำริดหลวงแห่งเมืองพระนคร” ที่พิพิธภัณฑ์กีเมต์ ปารีส (30 เม.ย. – 8 ก.ย. 2568) ก่อนมีกำหนดไปจัดแสดงในสหรัฐฯ แล้วกลับกัมพูชา

โจว ต้ากวาน ทูตจีนที่มาเมืองพระนครในคริสต์ศตวรรษที่ 13 บันทึกถึงหอกลางทะเลสาบที่มีพระพุทธรูปสำริดบรรทมอยู่ภายใน เขาเขียนถึงบารายตะวันออก แต่เกลซเคยตั้งข้อสังเกตว่าคำบรรยายนี้ตรงกับแม่บุญตะวันตกมากกว่า