ลอยกระทงเริ่มที่สุโขทัยจริงไหม? หลักฐานชี้ว่า "นางนพมาศ" เขียนสมัยรัตนโกสินทร์ และกระทงแบบที่เรารู้จักเพิ่งชัดในสมัยรัชกาลที่ 3

ทุกปีช่วงวันเพ็ญเดือนสิบสอง เราจะได้ยินเรื่องเดิมซ้ำ ๆ ว่านางนพมาศ พระสนมของพระร่วงเจ้าแห่งสุโขทัย เป็นคนแรกที่ประดิษฐ์กระทงรูปดอกบัวไปลอยถวายพระ แล้วพระร่วงจึงให้ทำตามสืบมา ปีนี้วันลอยกระทงตรงกับวันอังคารที่ 24 พฤศจิกายน 2569 ก่อนจะลอย ลองมาดูว่าหลักฐานทางประวัติศาสตร์พูดว่าอะไร

เรื่องเล่ามาจากหนังสือเล่มเดียว

ที่มาของเรื่องนางนพมาศคือหนังสือ เรื่องนางนพมาศ หรือ ตำรับท้าวศรีจุฬาลักษณ์ ในหนังสือ นางนพมาศเล่าเองว่าเป็นธิดาพราหมณ์ในราชสำนักสุโขทัย ได้ประดิษฐ์ “โคมลอย” รูปดอกกระมุทหรือบัว และพระร่วงตรัสว่าต่อไปถึงพระราชพิธีจองเปรียงเดือนสิบสองให้ทำโคมลอยแบบนี้

ปัญหาคือภาษาและเนื้อหาในหนังสือไม่เหมือนสมัยสุโขทัย สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพเป็นคนแรก ๆ ที่ตั้งข้อสงสัยว่าหนังสือแต่งขึ้นในสมัยรัตนโกสินทร์ เพราะสำนวนและรายละเอียดหลายอย่างในเรื่องเป็นของยุคหลังสุโขทัยมาก นักประวัติศาสตร์รุ่นหลังอย่างนิธิ เอียวศรีวงศ์ ก็มองว่าเป็นวรรณกรรมต้นรัตนโกสินทร์ที่ตั้งใจสร้างภาพอุดมคติของราชสำนัก ขณะที่สุจิตต์ วงษ์เทศ เห็นว่านางนพมาศไม่ได้มีตัวตนจริง

หลักฐานที่เก่ากว่าพูดถึงอะไร

• สุโขทัย ข้อความที่มักถูกยกมาคือ “เผาเทียน เล่นไฟ” ซึ่งเป็นการจุดไฟบูชาในเทศกาล ไม่ได้บอกว่ามีการลอยกระทงบนน้ำ นักวิชาการบางคนยังชี้ว่าตระพังในเมืองสุโขทัยเป็นแหล่งน้ำใช้ของวัดและวัง ไม่ใช่ที่จัดพิธีสาธารณะทางน้ำ
• อยุธยา กฎมณเฑียรบาลสมัยอยุธยาตอนต้นพูดถึงพระราชพิธีประจำเดือนทั้ง 12 เดือน และในเดือน 12 มีพระราชพิธีที่เกี่ยวกับการลอยโคมและจองเปรียง คือการแขวนโคมไฟบูชา
• รัตนโกสินทร์ หลักฐานเรื่องกระทงแบบต่าง ๆ ชัดขึ้นในภาพจิตรกรรมสมัยต้นรัตนโกสินทร์ และหนังสือ สยามประเภท ของ ก.ศ.ร. กุหลาบ บันทึกว่ารัชกาลที่ 3 โปรดให้ทำกระทงไปลอยที่ปากแม่น้ำเจ้าพระยา

คำว่า “ลอยกะทง” ในตำราละติน

หลักฐานที่ระบุปีชัดชิ้นหนึ่งมาจากคนนอก ในปี 2393 (ค.ศ. 1850) พระสังฆราชปัลเลอกัวซ์ มิชชันนารีชาวฝรั่งเศสที่อยู่ในสยามหลายสิบปี ตีพิมพ์หนังสือไวยากรณ์ไทย Grammatica linguae Thai และบันทึกคำว่า “พิธีจองเปรียงบูชาโคมลอยแลลอยกะทง” อธิบายเป็นภาษาละตินว่าเป็นเทศกาลวันขึ้น 15 ค่ำ เดือน 12 ที่ผู้คนลอยเครื่องบูชาไปบนแม่น้ำเพื่อขอขมาและล้างบาป

สรุปแบบไม่ทำลายบรรยากาศ

ลอยกระทงน่าจะพัฒนามาจากพิธีบูชาด้วยไฟและน้ำที่มีมานาน ซึ่งคนในภูมิภาคทำกันหลายรูปแบบ ส่วนกระทงรูปดอกบัวที่ลอยกันทั้งประเทศ กับเรื่องนางนพมาศ น่าจะเป็นภาพที่ชัดขึ้นในสมัยรัตนโกสินทร์ แล้วถูกเล่าย้อนกลับไปถึงสุโขทัย การรู้ที่มาจริงไม่ได้ทำให้ประเพณีนี้สวยน้อยลง แค่ทำให้เราเห็นว่าวัฒนธรรมเปลี่ยนรูปได้ตลอดเวลา