นิทรรศการ Global Antiquity ที่มิลาน: พระพุทธรูปคันธาระ ตุ๊กตางาช้างอินเดียจากปอมเปอี และนักบุญที่มาจากพุทธประวัติ

เมื่อพูดถึงโลกโบราณ เรามักนึกถึงอารยธรรมที่แยกกันอยู่คนละกล่อง กรีก โรมัน อินเดีย จีน แต่นิทรรศการใหม่ที่มิลานตั้งใจรื้อกล่องเหล่านั้น Global Antiquity: Cultural Interactions in Afroeurasian Space เปิดที่ Fondazione Prada เมื่อวันที่ 5 พฤศจิกายน 2569 และจัดถึง 1 มีนาคม 2570 รวมงานศิลปะและโบราณวัตถุกว่า 150 ชิ้นจากสี่ทวีป เล่าว่าผู้คนตั้งแต่ทะเลเมดิเตอร์เรเนียนถึงเอเชียตะวันออกติดต่อ ค้าขาย และยืมความคิดกันอย่างไร ตลอดช่วงราว 700 ปีก่อน ค.ศ. ถึง ค.ศ. 1000

ของที่เดินทางไกลกว่าที่คิด

แนวคิดหลักคือให้ “ที่ที่พบ” ของวัตถุสำคัญเท่ากับ “ที่ที่ผลิต” ตัวอย่างที่ชัดที่สุดคือตุ๊กตางาช้างรูปสตรีขนาดเล็กที่ทำในอินเดีย แต่ถูกขุดพบในเมืองปอมเปอี ซึ่งถูกภูเขาไฟวิสุเวียสฝังไปในปี ค.ศ. 79 (พ.ศ. 622) ยืมมาจากพิพิธภัณฑ์โบราณคดีแห่งชาติเนเปิลส์

ชิ้นอื่นที่ถูกพูดถึงมาก ได้แก่

• ส่วนปิดท้าย “การพบกันที่เป็นไปไม่ได้” วางรูปสลักครึ่งตัว 3 ชิ้นไว้ด้วยกัน คือชายที่อาจเป็นชาวโรมัน 2 คน กับพระพุทธรูปปางสมาธิจากแคว้นคันธาระในปากีสถานปัจจุบัน ซึ่งเป็นแหล่งที่ศิลปะกรีกกับพุทธศาสนามาพบกัน
• ที่คาดผมประดับหิน จากหลุมศพใกล้กรุงโรม ซึ่งใช้หินจากเอเชียตะวันออกเฉียงใต้และศรีลังกา
• ผ้าทอลายวงกลมไข่มุก มังกร และพันธุ์ไม้ สมัยปลายซาสซานิดหรือราชวงศ์สุย (ศตวรรษที่ 6–7) ลายแบบนี้เดินทางตามเส้นทางสายไหมไปทั้งยุโรปและจีน
• รูปสัตว์เฝ้าสุสาน (เจิ้นมู่โซ่ว) สมัยราชวงศ์ถัง และถ้วยดื่มจากอิหร่าน ยูเครน และจีน ในส่วนที่ว่าด้วยการค้าไวน์
• ส่วน “เทพที่เดินทาง” ซึ่งมีเทพมิธรา เทพที่มีรากจากโลกอินเดีย-อิหร่านและชาวโรมันรับไปนับถือ

ผ้าทอบางชิ้นในนิทรรศการยืมมาจากพิพิธภัณฑ์วาติกัน

ป้ายในห้องยังบอกด้วยว่าวัตถุบางชิ้นจากกรุงเคียฟไม่สามารถให้ยืมได้ ซึ่งเป็นเครื่องเตือนว่าการเดินทางของโบราณวัตถุยังขึ้นกับการเมืองของโลกปัจจุบัน

“ความเป็นโลก” ไม่ใช่ “โลกาภิวัตน์”

ภัณฑารักษ์ซัลวาโตเร เซตติส นักโบราณคดีและนักประวัติศาสตร์ศิลป์ชาวอิตาลี ทำงานร่วมกับอันนา อังกุยโซลา และเคียรา บัลเลสตรัซซี แยกคำว่า “ความเป็นโลก” (globality) ซึ่งหมายถึงการแลกเปลี่ยนในแนวราบที่ไปมาทั้งสองทางแบบโลกโบราณ ออกจาก “โลกาภิวัตน์” (globalization) แบบปัจจุบันที่ขับด้วยเศรษฐกิจและการเมืองจากบนลงล่าง เซตติสเรียกมรดกโบราณว่าเป็น “กุญแจที่เปิดเข้าไปสู่ความหลากหลายของวัฒนธรรมในโลกปัจจุบัน”

นิทรรศการออกแบบโดยเรม คูลฮาส และทีม AMO/OMA และเป็นตอนจบของชุดนิทรรศการที่เซตติสกับมูลนิธิทำมาตั้งแต่ปี 2558 ได้แก่ Serial Classic, Portable Classic และ Recycling Beauty (2565)