แท่นบูชาเทพมิธราที่เหนือสุดของจักรวรรดิโรมัน ออกแสดงครั้งแรกในนิทรรศการ Roman Scotland ที่เอดินบะระ

พิพิธภัณฑ์แห่งชาติสกอตแลนด์ (National Museum of Scotland) ในเอดินบะระ เปิดนิทรรศการ Roman Scotland: Life on the Edge of Empire วันที่ 14 พฤศจิกายน 2569 ถึง 18 เมษายน 2570 ดร.เฟรเซอร์ ฮันเตอร์ ภัณฑารักษ์ใหญ่ด้านโบราณคดีก่อนประวัติศาสตร์และโรมันของพิพิธภัณฑ์ บอกว่าเป็น “นิทรรศการแรกที่สำรวจความพยายามของโรมันในการพิชิตสกอตแลนด์อย่างละเอียด”

ชายแดนที่โรมันไม่เคยยึดได้จริง

ในคริสต์ศตวรรษที่ 1–3 กองทัพโรมันพยายามบุกขึ้นเหนือเข้าไปในดินแดนที่เป็นสกอตแลนด์วันนี้ถึงสามครั้ง และถอยกลับทุกครั้ง ร่องรอยที่ชัดที่สุดคือกำแพงแอนโทนีน (Antonine Wall) ที่สร้างพาดช่วงที่แคบที่สุดของสกอตแลนด์ จากอ่าวฟอร์ทถึงแม่น้ำไคลด์ ในรัชสมัยจักรพรรดิแอนโทนินัส ไพอัส ราวทศวรรษ 140 พร้อมป้อมริมชายฝั่งทั้งด้านตะวันออกและตะวันตก

นิทรรศการไม่ได้เล่าแค่เรื่องทหาร แต่เล่าถึงคนที่อยู่รอบค่าย ทั้งครอบครัวทหาร พ่อค้า ช่างฝีมือ และทาส รวมถึงคนพื้นเมืองที่ชีวิตและที่ดินได้รับผลกระทบ ตั้งแต่การนองเลือดไปจนถึงการทำข้อตกลงทางการทูต ของที่ใช้เล่าเรื่องนี้มีทั้งรองเท้าของผู้หญิง ผู้ชาย และเด็กจากป้อมทริมอนเทียม (Newstead) และป้อมรัฟแคสเซิลบนกำแพงแอนโทนีน หน้ากากจากหมวกเกราะพิธีของทหารม้าในคริสต์ศตวรรษที่ 1 และประติมากรรมหินทรายรูปทหารลีเจียนสามนายจากครอยฮิลล์

วิหารเทพมิธราที่อยู่เหนือสุดของจักรวรรดิ

หัวใจของนิทรรศการคือของจากป้อมโรมันที่อินเวอเรสก์ (Inveresk) ในอีสต์โลเทียน ไม่ไกลจากเอดินบะระ ป้อมนี้สร้างในคริสต์ศตวรรษที่ 2 และโตจนมีเมืองใหญ่อยู่รอบ ๆ ในปี 2553 นักโบราณคดีที่ขุดในส่วนชุมชนนอกป้อมพบซากวิหารใต้ดินของเทพมิธรา (Mithraeum) ซึ่งเป็นวิหารมิธราที่อยู่เหนือสุดเท่าที่รู้จักในจักรวรรดิโรมัน และเป็นวิหารมิธราที่หาอายุได้เก่าที่สุดในบริเตน

ในวิหารมีแท่นบูชาหินทรายขนาดใหญ่สองแท่น เป็นแท่นบูชาแบบนี้เพียงชุดเดียวที่พบในสกอตแลนด์ อายุราวทศวรรษ 140 ตอนที่โรมันกลับมายึดสกอตแลนด์ตอนใต้อีกครั้ง แท่นทั้งสองแตกเป็นชิ้นระหว่างที่ฝังอยู่ใต้ดิน พิพิธภัณฑ์เพิ่งได้มาเป็นของชาติและซ่อมประกอบกลับขึ้นมาใหม่ นิทรรศการนี้จะเป็นครั้งแรกที่แท่นบูชาได้ออกแสดง

• แท่นของเทพสุริยะ (Sol) สลักใบหน้าเทพที่มีรัศมีแผ่ออกรอบศีรษะ รัศมี ดวงตา และปากถูกเจาะทะลุ เมื่อจุดตะเกียงไว้ด้านหลังในวิหารที่มืด แสงจะลอดออกมาเหมือนเทพกำลังเปล่งแสง ด้านบนสลักสตรีสี่คนแทนฤดูทั้งสี่
• แท่นของเทพมิธรา ประดับด้วยลายที่เกี่ยวกับเทพอะพอลโล คือกริฟฟิน พิณไลร์ และไม้ดีดพิณ และมีอีกาสองตัว ด้านหน้ามีจารึกละตินเรียกเทพว่า INVICTUS หรือ “ผู้ไม่มีวันพ่าย” ซึ่งเป็นสมญาที่ชาวโรมันใช้กับเทพมิธรา

ทั้งสองแท่นถวายโดยนายร้อยแห่งกองทหารลีเจียนที่จารึกชื่อย่อว่า “G CAS FLA” น่าจะเป็นไกอัส แคสเซียส ฟลาเวียนัส ผู้น่าจะคุมกองทหารที่ป้อมอยู่ในตอนนั้น ระหว่างการซ่อม นักอนุรักษ์ยังพบร่องรอยสีบนหิน แสดงว่าเดิมแท่นบูชาทาสีสด ดร.ฮันเตอร์กล่าวว่าแท่นบูชานี้ “ทำให้ความเชื่อของชาวชายแดนโรมันมีชีวิตขึ้นมา”

มิธราคือใคร

ลัทธิมิธราเป็นศาสนาลึกลับ (mystery cult) ที่นิยมมากในหมู่ทหารและข้าราชการโรมันช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 1–4 สมาชิกต้องผ่านพิธีรับเข้าเป็นขั้น ๆ และประชุมกันในวิหารใต้ดินที่จำลองถ้ำ ชื่อเทพมาจากเทพมิธราของเปอร์เซีย ซึ่งสืบรากไปถึงเทพของชาวอินโด-อิหร่านโบราณ การพบวิหารมิธราที่ปลายสุดของจักรวรรดิทางเหนือ จึงเป็นหลักฐานว่าความเชื่อจากฝั่งตะวันออกเดินทางไปถึงทหารที่ประจำการอยู่ไกลที่สุดของโรม