ฮอยอัน เมืองท่ามรดกโลกที่เรือตราแดงญี่ปุ่นแวะบ่อยกว่าอยุธยา และมีหมู่บ้านญี่ปุ่นเหมือนกัน

ถ้าถามคนไทยที่ไปเวียดนามกลางว่าชอบที่ไหน ฮอยอัน (Hội An) มักติดอันดับต้น ๆ เมืองเก่าเล็ก ๆ ริมแม่น้ำทูโบน (Thu Bồn) ห่างจากดานังไปทางใต้ราว 28 กิโลเมตร ที่มีบ้านไม้ ร้านค้า โคมผ้า และสะพานหลังคาเก่าแก่ แต่เบื้องหลังความสวยคือประวัติของเมืองท่านานาชาติที่ครั้งหนึ่งเคยเป็นคู่แข่งและเพื่อนร่วมเส้นทางของกรุงศรีอยุธยา

จากท่าเรือจามปา สู่เมืองท่าของพ่อค้าทั่วเอเชีย

ดินแดนแถบนี้อยู่ใต้อาณาจักรจามปามาตั้งแต่ต้นคริสต์ศตวรรษที่ 2 และเป็นท่าค้าขายกับต่างชาติสำคัญของชาวจาม ราวปลายศตวรรษที่ 15 ชาวเวียดนามเข้ามาตั้งถิ่นฐาน และพื้นที่อยู่ใต้การปกครองของตระกูลเหงียน ฮอยอันเป็นที่ค้าขายของพ่อค้าต่างชาติตั้งแต่ศตวรรษที่ 15 ถึงศตวรรษที่ 19

พอขึ้นต้นศตวรรษที่ 17 ชาวจีนและชาวญี่ปุ่นเริ่มมาค้าขายและตั้งรกราก ชาวญี่ปุ่นสร้าง สะพานไม้ยาวราว 10 เมตร ที่คนรู้จักในชื่อสะพานญี่ปุ่น (ภาษาเวียดนามเรียก จั่วเกิ่ว แปลว่า “วัดสะพาน” เพราะมีศาลเจ้าเล็ก ๆ อยู่บนสะพาน) ส่วนชาวจีนสร้าง หอสมาคม 5 แห่งตามกลุ่มบ้านเกิด โดยหนึ่งในนั้นเป็นหอกลาง หอสมาคมเหล่านี้ยังเป็นจุดเที่ยวหลักของเมืองในวันนี้

เรือตราแดง: ญี่ปุ่นแวะฮอยอันมากกว่าอยุธยา

ระหว่างปี 1604–1635 (พ.ศ. 2147–2178) รัฐบาลโชกุนโทกูงาวะออกใบอนุญาตตราแดงให้เรือสินค้าญี่ปุ่นไปค้าขายต่างประเทศ ตัวเลขที่รวบรวมไว้ระบุว่าเรือไปเวียดนามตอนกลาง (ดินแดน ด่างจ๋อง ของตระกูลเหงียน ซึ่งมีฮอยอันเป็นท่าหลัก) 74 ลำ มากที่สุดในทุกปลายทาง ขณะที่ไปสยามราว 56 ลำ ไปฟิลิปปินส์ราว 50 ลำ และกัมพูชา 44 ลำ

ทั้งฮอยอันและอยุธยาจึงมี “หมู่บ้านญี่ปุ่น” ของตัวเอง แต่เมื่อญี่ปุ่นปิดประเทศในทศวรรษ 1630 การค้าเรือตราแดงก็สิ้นสุดลง

ทำไมฮอยอันรอดมาได้

ศตวรรษที่ 19 ท่าเรือฮอยอันซบเซาลง เมืองดานังที่อยู่ใกล้ทะเลกว่าขึ้นมาเป็นท่าเรือและศูนย์การค้าแทน ความเงียบนี้กลับช่วยให้ฮอยอันไม่ถูกรื้อสร้างใหม่ ในสมัยอาณานิคมฝรั่งเศสมีการสร้างตึกแถวแบบฝรั่งเศสแทรกเข้ามา กลายเป็นเมืองที่มีทั้งบ้านเวียดนาม จีน ญี่ปุ่น และตะวันตกอยู่ในย่านเดียวกัน

เวียดนามประกาศให้ฮอยอันเป็นมรดกวัฒนธรรมแห่งชาติในปี 2528 ยูเนสโกขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกในปี 2542 และเวียดนามยกระดับเป็นมรดกแห่งชาติพิเศษในปี 2552 ในพื้นที่ราว 30 เฮกตาร์มีโบราณสถานและจุดมรดกรวม 1,360 แห่ง เป็นบ้านเก่าที่อนุรักษ์ไว้ 1,068 หลัง และมีเขตกันชนอีกราว 280 เฮกตาร์

ถ้าไปอยุธยาแล้วเดินถึงหมู่บ้านญี่ปุ่นริมแม่น้ำเจ้าพระยา แล้วไปฮอยอันต่อ จะเห็นภาพเดียวกันจากสองฝั่งทะเล คือเมืองท่าในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ที่เคยต้อนรับพ่อค้าจากทั่วโลกเมื่อสี่ร้อยปีก่อน