ชองโปลียง ชายผู้อ่านอักษรภาพอียิปต์ออกเป็นคนแรก ตะโกนว่า "ได้แล้ว!" แล้วเป็นลมล้มลงกลางห้อง

เป็นเวลากว่าพันปีที่ไม่มีใครในโลกอ่านอักษรภาพอียิปต์ได้ นกฮูก งู และดวงตาที่สลักอยู่บนวิหารและพีระมิด ถูกมองว่าเป็นสัญลักษณ์ลึกลับ จนชายหนุ่มชาวฝรั่งเศสคนหนึ่งพิสูจน์ได้ว่ามันคือภาษาที่อ่านออกเสียงได้จริง

เด็กที่ภาษาเป็นของเล่น

ฌ็อง-ฟร็องซัว ชองโปลียง (Jean-François Champollion) เกิดวันที่ 23 ธันวาคม 1790 ที่เมืองฟีฌัก (Figeac) ทางใต้ของฝรั่งเศส ตรงกับ พ.ศ. 2333 รัชกาลที่ 1 เขาเป็นลูกคนสุดท้องของพ่อค้าหนังสือ ครอบครัวไม่ได้มีฐานะ คนที่เลี้ยงดูและผลักดันเขาจริง ๆ คือฌัก-โฌแซ็ฟ (Jacques-Joseph) พี่ชายที่เป็นนักวิชาการ ซึ่งพาเขาไปเรียนที่เมืองเกรอนอบล์ (Grenoble) ตั้งแต่อายุ 10 ขวบ

เขาเรียนภาษาเร็วผิดปกติ ตั้งแต่วัยรุ่นก็อ่านภาษาคอปติก กรีกโบราณ ละติน ฮีบรู และอาหรับได้ ภาษาคอปติกซึ่งเป็นภาษาของชาวคริสต์ในอียิปต์ กลายเป็นกุญแจสำคัญ เพราะเขาเชื่อว่ามันคือร่องรอยสุดท้ายของภาษาอียิปต์โบราณ

ศิลาที่มีข้อความเดียวกันสามแบบ

ปี 1799 ทหารฝรั่งเศสที่บุกอียิปต์พบ ศิลาโรเซตตา ระหว่างซ่อมป้อมที่เมืองราชีด ศิลานี้จารึกพระราชกฤษฎีกาเดียวกันด้วยอักษร 3 แบบ คืออักษรภาพอียิปต์ อักษรเดโมติก และอักษรกรีก ซึ่งนักวิชาการอ่านออก ศิลาตกเป็นของอังกฤษหลังฝรั่งเศสแพ้สงคราม และอยู่ที่บริติชมิวเซียม ลอนดอน มาตั้งแต่ปี 1802 แต่สำเนาจารึกถูกส่งต่อให้นักวิชาการทั่วยุโรป

นักวิทยาศาสตร์ชาวอังกฤษ ทอมัส ยัง (Thomas Young) เริ่มไขได้ก่อนบางส่วนก่อนปี 1819 โดยพบว่าชื่อกษัตริย์ในกรอบวงรีที่เรียกว่า “คาร์ทูช” อ่านออกเสียงได้ แต่ยังเชื่อว่าอักษรอื่น ๆ เป็นสัญลักษณ์ความหมายล้วน

“ได้แล้ว!”

ชองโปลียงทุ่มเวลากับเรื่องนี้อย่างจริงจังตั้งแต่ปี 1820 เทียบชื่อทอเลมีและคลีโอพัตราในคาร์ทูช แล้วลองอ่านชื่อกษัตริย์อียิปต์จากจารึกอื่น ๆ จนพบว่าระบบนี้ใช้ทั้งเครื่องหมายแทนเสียงและเครื่องหมายแทนความหมายปนกัน เป็นระบบการเขียนแบบผสมระบบแรกที่โลกรู้จัก

เรื่องเล่าที่ดังที่สุดคือวันที่เขาแน่ใจ เขาวิ่งไปหาพี่ชายแล้วตะโกนว่า “Je tiens mon affaire!” (ผมได้แล้ว!) ก่อนจะเป็นลมล้มลงเพราะตื่นเต้นจนหมดแรง หนึ่งสัปดาห์ต่อมา วันที่ 27 กันยายน 1822 เขาเผยแพร่ผลงานใน “จดหมายถึงคุณดาซีเย” (Lettre à M. Dacier) ซึ่งส่งถึงเลขาธิการราชบัณฑิตยสถานด้านจารึกของฝรั่งเศส

คนอังกฤษบางส่วนตำหนิว่าเขาให้เครดิตทอมัส ยัง น้อยเกินไป และมีนักวิชาการที่ไม่เชื่อคำอ่านของเขาอยู่หลายปี แต่ปัจจุบันวิธีของเขาเป็นที่ยอมรับทั่วโลก และเป็นรากฐานของวิชาอียิปต์วิทยาทั้งหมด

จากลูฟวร์ถึงลุ่มแม่น้ำไนล์

วันที่ 15 พฤษภาคม 1826 เขาได้รับแต่งตั้งเป็นภัณฑารักษ์ของคอลเลกชันอียิปต์ที่พิพิธภัณฑ์ลูฟวร์ ปี 1828–1829 เขาได้ไปอียิปต์ด้วยตัวเองเป็นครั้งแรก อ่านจารึกจำนวนมากที่ไม่เคยมีใครศึกษา และคัดลอกภาพกลับมามากมาย ภาพเหมือนในหัวเรื่องนี้วาดโดยเลอง คอญเญ (Léon Cogniet) ในปี 1831 ปัจจุบันอยู่ที่ลูฟวร์

ปีเดียวกันนั้นเขาได้เป็นศาสตราจารย์ด้านโบราณคดีอียิปต์คนแรกที่วิทยาลัยฟร็องซ์ (Collège de France) แต่สอนได้ไม่นานก็ล้มป่วย และเสียชีวิตที่ปารีสวันที่ 4 มีนาคม 1832 อายุเพียง 41 ปี ตรงกับรัชกาลที่ 3