เบญจรงค์ไม่ได้เผาในสยาม? เครื่องถ้วยห้าสีของราชสำนักไทย ทำที่จีนตามลายที่สยามส่งไป

ในห้องศิลปะเอเชียของสถาบันศิลปะชิคาโก (Art Institute of Chicago) มีโถมีฝาใบหนึ่งสูง 22.2 เซนติเมตร พื้นสีแดง เขียว เหลือง ลายดอกไม้ในกรอบแบบไทย ป้ายบอกว่า “Bencharong (Five-Colored) Ware” แต่ช่องประเทศที่ผลิตเขียวว่า จีน ศตวรรษที่ 19

ฟังดูแปลก แต่เป็นเรื่องปกติของเบญจรงค์ เครื่องถ้วยที่คนไทยคิดว่าเป็นของไทยที่สุดอย่างหนึ่งนั้น ตลอดหลายร้อยปีผลิตในจีนตามคำสั่งของราชสำนักสยาม

ห้าสีที่ไม่ได้มีแค่ห้า

“เบญจรงค์” มาจากคำว่า เบญจ (ห้า) กับ รงค์ (สี) สีหลักแบบดั้งเดิมคือ ดำ ขาว เหลือง แดง และเขียว (บางตำราว่าคราม) แต่ของจริงใช้ได้ตั้งแต่สามถึงแปดสี

วิธีทำคือเผาตัวพอร์ซเลนให้เสร็จก่อน แล้วลงสีเคลือบ (enamel) บนผิวทีละสี แต่ละสีต้องเข้าเตาเผาแยกกันที่ไฟอ่อนกว่าการเผาตัวถ้วย สีจึงนูนขึ้นเล็กน้อยเหมือนหยดน้ำ ป้ายของสถาบันศิลปะชิคาโกเรียกเทคนิคนี้ว่า “porcelain painted in overglaze polychrome enamels” คือพอร์ซเลนที่เขียนสีหลายสีบนเคลือบ

ลายไทย เตาจีน

เทคนิคเขียนสีบนเคลือบแบบนี้เริ่มในจีนสมัยราชวงศ์หมิง สยามรับเข้ามาในฐานะของใช้ในราชสำนัก และตั้งแต่อยุธยาตอนปลายเป็นต้นมา ราชสำนักออกแบบลายเองแล้วส่งไปให้เตาในจีนผลิต บันทึกหลายฉบับบอกว่าบางครั้งมีช่างไทยลงเรือสำเภาไปด้วยเพื่อคุมงานให้ลายถูกต้อง

ผลคือเครื่องถ้วยที่หน้าตาไม่เหมือนสินค้าส่งออกของจีนไปยุโรปเลย ลายที่พบบ่อยเป็นลายไทย เช่น ลายกนก ลายประจำยาม เทพนม และนรสิงห์ บนพื้นสีเข้ม ส่วนรูปทรงอย่างโถปริกมีฝายอดแหลมก็เป็นทรงที่ใช้ในสยาม

ลายน้ำทอง และการเสื่อมความนิยม

สมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้นเกิดแบบที่เรียกว่า ลายน้ำทอง คือใช้ทองคำเขียนตัดเส้นหรือถมพื้นแทนสีเคลือบบางสี ถือเป็นของชั้นสูงกว่าเบญจรงค์ธรรมดา

ในยุคนั้นเครื่องถ้วยเหล่านี้เป็นของในวังและของพระราชทาน ใช้ได้เฉพาะเจ้านายและขุนนาง ต่อมาในสมัยรัชกาลที่ 5 เครื่องถ้วยยุโรปเข้ามาแทนบนโต๊ะอาหารชนชั้นสูง ความนิยมเบญจรงค์จากจีนจึงลดลง เบญจรงค์ที่วางขายในไทยทุกวันนี้เป็นงานที่ช่างไทยทำขึ้นใหม่ในประเทศ

ทำไมของไทยไปอยู่ชิคาโก

สถาบันศิลปะชิคาโกได้เครื่องถ้วยเบญจรงค์ชุดนี้มาในปี 1923 (พ.ศ. 2466) จากกองทุน A. A. Sprague Fund ปัจจุบันคลังของสถาบันมีเบญจรงค์หลายชิ้น ทั้งโถ ชาม และจานเชิง และเปิดภาพทั้งหมดเป็นสาธารณสมบัติ (CC0) ให้ทุกคนใช้ได้ เป็นหนึ่งในเหตุผลที่เราใช้ภาพชิ้นนี้ได้โดยไม่ต้องทำภาพประกอบเอง

ครั้งหน้าที่เห็นชุดเบญจรงค์ในร้านของฝาก ลองนึกว่าลายเดียวกันนี้เคยเดินทางไปกลับระหว่างอยุธยาหรือกรุงเทพฯ กับเตาเผาในจีนด้วยเรือสำเภามาแล้วหลายร้อยปี