คลื่นยักษ์ของโฮกูไซ: ภาพพิมพ์ราคาถูกที่พิมพ์ราว 8,000 แผ่น และสีน้ำเงินมาจากเบอร์ลิน

ถ้าเปิดแป้นอีโมจิในมือถือแล้วกด 🌊 ภาพคลื่นที่ม้วนปลายเป็นกรงเล็บนั้นได้แรงบันดาลใจจากภาพพิมพ์แกะไม้ญี่ปุ่นอายุเกือบ 200 ปี ชื่อ คานางาวะ โอกิ นามิ อุระ หรือ “ใต้คลื่นนอกฝั่งคานางาวะ” ของคัตสึชิกะ โฮกูไซ

ศิลปินวัย 70 กับชุดภาพภูเขาฟูจิ

โฮกูไซเกิดปี 1760 เขาเริ่มทำชุดภาพพิมพ์ ฟูงากุ ซันจูร็อกเก หรือ “ทัศนียภาพภูเขาฟูจิ 36 มุม” ราวปี 1830 ตอนอายุ 70 ปี ทุกภาพมีภูเขาฟูจิเป็นตัวเอก มองจากใกล้บ้างไกลบ้าง ต่างฤดู ต่างสภาพอากาศ ภาพคลื่นยักษ์เป็นภาพแรกของชุด ออกแบบเสร็จราวปลายปี 1831

ในภาพ ภูเขาฟูจิกลายเป็นยอดเล็ก ๆ ข้างหลัง คลื่นลูกใหญ่กำลังจะถล่มเรือส่งปลาสามลำที่คนพายก้มหลบอยู่ สถาบันศิลปะชิคาโกเขียนไว้ว่าชุดนี้ทำให้ภาพพิมพ์ทิวทัศน์เป็นที่นิยมมาจนถึงทุกวันนี้

น้ำเงินจากเบอร์ลิน

สิ่งที่ทำให้ภาพชุดนี้ดูสดกว่าภาพพิมพ์รุ่นก่อนคือสีน้ำเงิน ปรัสเซียนบลู (Prussian blue) สีสังเคราะห์ที่คิดค้นในเบอร์ลินต้นศตวรรษที่ 18 สีนี้เข้าญี่ปุ่นทางการค้ากับฮอลันดา ซึ่งเป็นชาติตะวันตกชาติเดียวที่ค้าขายกับญี่ปุ่นได้ในยุคปิดประเทศ คนญี่ปุ่นเรียกว่า “เบโระไอ” (bero-ai แปลว่าครามเบอร์ลิน)

ก่อนหน้านั้นสีน้ำเงินในภาพพิมพ์มาจากพืชและซีดเร็ว ปรัสเซียนบลูเข้มกว่าและทนกว่า ราวปี 1829 สีนี้เข้ามาในปริมาณมากจนราคาถูกลง ป้ายของสถาบันศิลปะชิคาโกบอกว่าโฮกูไซใช้ “Berlin blue ที่เพิ่งมีราคาพอซื้อได้” อย่างเต็มที่กับท้องฟ้าและน้ำในชุดนี้

พิมพ์เป็นพันแผ่น เหลือไม่กี่ร้อย

ภาพพิมพ์แกะไม้ไม่ใช่ภาพเขียนชิ้นเดียว แม่พิมพ์ไม้หนึ่งชุดพิมพ์ได้หลายพันแผ่น การศึกษาที่อ้างในวิกิพีเดียประเมินว่ารุ่นแรกพิมพ์ราว 1,000 แผ่น และรวมแล้วอาจถึง 8,000 แผ่น ตอนนั้นภาพพิมพ์แบบนี้เป็นสินค้าราคาไม่แพงที่ชาวเมืองเอโดะซื้อติดบ้านได้ ไม่ใช่งานศิลปะราคาสูงอย่างทุกวันนี้

เมื่อแม่พิมพ์สึกลง เส้นก็เริ่มแตก ฉบับที่ถือว่ามีค่าที่สุดจึงเป็นฉบับพิมพ์แรก ๆ ปี 2022 นับได้ 113 แผ่นในโลก มากที่สุดอยู่ในพิพิธภัณฑ์สหรัฐ 35 แผ่น เช่น Museum of Fine Arts บอสตัน มี 7 แผ่น พิพิธภัณฑ์เมโทรโพลิแทน 4 แผ่น บริติชมิวเซียม 3 แผ่น และพิพิธภัณฑ์แห่งชาติโตเกียว 3 แผ่น สถาบันศิลปะชิคาโกมี 3 แผ่น แต่ทั้งหมดเป็นฉบับพิมพ์ทีหลัง

จากเอโดะไปปารีส

หลังญี่ปุ่นเปิดประเทศ ภาพพิมพ์ญี่ปุ่นไหลเข้ายุโรปจำนวนมาก จนเกิดกระแส “ญี่ปุ่นนิยม” (Japonisme) โมเนต์สะสมภาพพิมพ์ญี่ปุ่น ส่วนนักแต่งเพลงโกลด เดอบุซซี แขวนภาพนี้ไว้ในห้องทำงาน และเอาไปใช้เป็นปกโน้ตเพลง La Mer (ทะเล) ฉบับปี 1905

ภาพที่ตอนแรกเป็นของถูกในตลาดเอโดะ จึงกลายเป็นหนึ่งในภาพที่คนรู้จักมากที่สุดในโลก