โฮกุไซ ชายผู้เปลี่ยนชื่อกว่า 30 ครั้ง วาดภาพจนอายุ 88 และยังบ่นว่าอยากได้เวลาอีก 10 ปี

ถ้าถามคนทั่วโลกว่าภาพญี่ปุ่นภาพไหนดังที่สุด คำตอบส่วนใหญ่คือ คลื่นยักษ์นอกฝั่งคานางาวะ แต่คนที่วาดภาพนั้นมีชีวิตที่แปลกกว่าภาพเสียอีก เขาเปลี่ยนชื่อตัวเองหลายสิบครั้ง ทำงานต่อเนื่องเกือบแปดสิบปี และคิดว่าตัวเองยังวาดไม่เก่งจนวันสุดท้าย

เด็กแกะไม้จากเอโดะ

คัตสึชิกะ โฮกุไซ (Katsushika Hokusai) เกิดปี 1760 ที่เอโดะ เมืองที่ต่อมาคือโตเกียว ปีนั้นตรงกับ พ.ศ. 2303 ปลายสมัยอยุธยา อีกเจ็ดปีกรุงศรีอยุธยาจึงเสียกรุงครั้งที่สอง

เขาเริ่มจากการเป็นลูกมือช่างแกะไม้ตั้งแต่อายุ 14 พออายุ 18 ก็เข้าสำนักของคัตสึคาวะ ชุนโช (Katsukawa Shunshō) ศิลปินอุกิโยเอะที่ดังเรื่องภาพนักแสดงคาบูกิ ผ่านไปหนึ่งปีครูก็ตั้งชื่อให้ว่า “ชุนโร” นี่คือชื่อแรกในบรรดาชื่ออย่างน้อย 30 ชื่อที่เขาใช้ตลอดชีวิต

ชื่อใหม่ทุกครั้งที่เปลี่ยนตัวเอง

ในญี่ปุ่นยุคนั้น ศิลปินเปลี่ยนชื่อเมื่อเริ่มช่วงงานใหม่หรือย้ายสำนักเป็นเรื่องปกติ แต่โฮกุไซเปลี่ยนบ่อยกว่าใคร บางครั้งยกชื่อเก่าให้ลูกศิษย์ไปใช้ด้วย ปี 1811 ตอนอายุ 51 เขาเปลี่ยนเป็น “ไทโตะ” และเริ่มทำหนังสือสอนวาดภาพ เล่มดังที่สุดคือ โฮกุไซมังงะ (Hokusai Manga) เล่มแรกออกปี 1814 คำว่ามังงะในที่นี้หมายถึง “ภาพวาดเล่น ๆ” เต็มไปด้วยภาพคน สัตว์ ผี และท่าทางชีวิตประจำวันนับพันภาพ ขายดีทันที

ช่วงเดียวกันนั้นเขาได้ดูภาพพิมพ์ทองแดงของฝรั่งเศสและดัตช์ ซึ่งเข้าญี่ปุ่นผ่านเรือของดัตช์ ชาติเดียวในยุโรปที่ได้ค้าขายกับญี่ปุ่นในเวลานั้น เขาจึงเรียนรู้การวาดระยะใกล้ไกลแบบตะวันตก และนำมาใช้ในงานชิ้นสำคัญของชีวิต

ภูเขาไฟฟูจิตอนอายุ 70

ชุด 36 ทัศนียภาพภูเขาไฟฟูจิ ออกมาช่วงต้นทศวรรษ 1830 ตอนที่โฮกุไซอายุราว 70 ปีแล้ว ยุคนั้นคนญี่ปุ่นเดินทางท่องเที่ยวภายในประเทศกันมาก ภาพภูเขาศักดิ์สิทธิ์จากมุมต่าง ๆ จึงขายได้ดี ภาพหัวเรื่องนี้คือ “ฝนใต้ยอดเขา” ที่มีสายฟ้าแลบอยู่เชิงเขา ส่วนภาพที่ดังที่สุดของชุดคือคลื่นยักษ์ ซึ่งใช้สีน้ำเงินปรัสเซียนจากยุโรป (อ่านเรื่อง สีน้ำเงินในคลื่นยักษ์มาจากไหน)

ตั้งแต่ปี 1834 เขาเซ็นชื่อว่า “กาเคียว โรจิน มันจิ” แปลว่า “ชายแก่ผู้บ้าการวาด” ในคำนำหนังสือภาพภูเขาฟูจิอีกชุด เขาเขียนไว้ว่างานที่ทำก่อนอายุ 70 ไม่มีอะไรน่าสนใจเลย และหวังว่าอายุ 100 จะวาดได้ถึงขั้นมหัศจรรย์

สิบปีที่ไม่ได้

โฮกุไซเสียชีวิตวันที่ 10 พฤษภาคม 1849 อายุ 88 ปี ตรงกับ พ.ศ. 2392 สมัยรัชกาลที่ 3 มีบันทึกว่าก่อนตายเขาพูดว่า ถ้าสวรรค์ให้เวลาอีกสิบปี หรือแค่ห้าปี เขาจะได้เป็นจิตรกรที่แท้จริง

หลังเขาตายเพียงห้าปี ญี่ปุ่นเริ่มเปิดประเทศ (ค.ศ. 1854) ภาพพิมพ์ของเขาเดินทางไปยุโรปเป็นจำนวนมาก และกลายเป็นแรงบันดาลใจให้จิตรกรตะวันตกรุ่นใหม่ หนึ่งในนั้นคือ วินเซนต์ แวนโก๊ะ ที่สะสมภาพพิมพ์ญี่ปุ่นไว้หลายร้อยแผ่น ใครอยากลองทายว่าภาพไหนเป็นของใคร ลองเล่น เกมทายภาพดัง ได้วันละภาพ