หมากรุกไทยกับหมากรุกสากลเป็นพี่น้องกัน: "เม็ด" ของไทยเดินเหมือนควีนก่อนยุโรปจะเปลี่ยนกติกาเมื่อ 550 ปีก่อน

ตัวหมากสีเขียวสูง 9.6 เซนติเมตรในภาพคือ “ควีน” จากชุดหมากรุกเครื่องปั้นแจสเปอร์แวร์ของเวดจ์วูด (Wedgwood) อังกฤษ ปลายศตวรรษที่ 18 อยู่ในคลังของสถาบันศิลปะชิคาโก

ในหมากรุกสากล ควีนเดินได้ไกลที่สุดทุกทิศ แต่ถ้าย้อนไปก่อนปี 1475 ตัวนี้ไม่ได้เป็นราชินี และเดินได้แค่ทีละช่องทแยง ซึ่งเป็นการเดินแบบเดียวกับ “เม็ด” ในหมากรุกไทยที่คนไทยเล่นอยู่ทุกวันนี้

จุดเริ่มต้น: กองทัพสี่เหล่าของอินเดีย

เกมต้นตระกูลหมากรุกเกิดในอินเดียราวศตวรรษที่ 6 ชื่อ จตุรังคะ แปลว่าองค์สี่ หมายถึงกองทัพสี่เหล่า คือ ทหารราบ ทหารม้า ทหารช้าง และรถศึก ซึ่งกลายมาเป็นเบี้ย ม้า บิชอป และเรือ (rook) ในภายหลัง

จากอินเดีย เกมนี้แตกเป็นสองสายใหญ่

• สายตะวันตก ไปถึงเปอร์เซียสมัยซาสซานิด ราวปี 600 เรียกว่า ชาตรัง เมื่ออาหรับพิชิตเปอร์เซียก็กลายเป็น ชตรันจ์ แล้วชาวมัวร์นำเข้าคาบสมุทรไอบีเรียในศตวรรษที่ 10 ราวปี 1000 ก็แพร่ไปทั่วยุโรป
• สายตะวันออก มาถึงอุษาคเนย์ กลายเป็น อุก หรืออุกจัตรังของกัมพูชา และหมากรุกของไทย ภาพสลักบนปราสาทในกัมพูชาเป็นหลักฐานว่ามีการเล่นอุกมาตั้งแต่ศตวรรษที่ 12

ขุนนางกลายเป็นราชินี

ในเกมเปอร์เซียและอาหรับ ตัวที่ยืนข้างกษัตริย์คือ เฟิร์ซ หรือขุนนางที่ปรึกษา เดินทแยงได้ทีละช่อง ชาวยุโรปเปลี่ยนชื่อตัวนี้เป็น “ราชินี” แต่ยังเดินแบบเดิมอยู่หลายร้อยปี ตัวช้างที่เดินทแยงสองช่องก็กลายเป็นบิชอป เพราะยอดที่แยกเป็นสองแฉกดูคล้ายหมวกของบิชอป

การเปลี่ยนใหญ่เกิดในราชอาณาจักรบาเลนเซีย ประเทศสเปน ราวปี 1475–1500 เอกสารเก่าที่สุดที่แสดงการเดินแบบใหม่ของควีนคือบทกวีภาษากาตาลันชื่อ Scachs d’amor (หมากรุกแห่งความรัก) ปี 1475 นักเขียนอิตาลีสมัยนั้นเรียกการเล่นแบบใหม่ว่า alla rabiosa หรือ “แบบผู้หญิงบ้าคลั่ง” เพราะควีนเดินได้ไกลจนเกมเร็วขึ้นมาก

หมากรุกไทยเก็บกติกาเก่าไว้

หมากรุกไทยไม่ได้ผ่านการเปลี่ยนกติกาแบบยุโรป ตัว เม็ด ของไทยจึงยังเดินและกินทแยงทีละช่อง เหมือนเฟิร์ซของเปอร์เซียเมื่อพันกว่าปีก่อน ในแง่นี้ หมากรุกไทยจึงเก็บกติกายุคเก่าไว้มากกว่าหมากรุกสากล

ครั้งหน้าที่เห็นวงหมากรุกริมถนน ลองนึกว่าเกมบนกระดานนั้นกับเกมแข่งชิงแชมป์โลกเริ่มจากต้นทางเดียวกันในอินเดียเมื่อราว 1,500 ปีก่อน