ส้อมเคยถูกด่าว่า "ฟุ่มเฟือย" ก่อนจะมาอยู่มือซ้ายคนไทย: 1,600 ปีของส้อมจากโรมันถึงจานข้าว

ส้อมในภาพยาว 20.4 เซนติเมตร ทำจากเงิน มีแค่สองซี่ และปลายด้ามเป็นหัวล่อ พิพิธภัณฑ์ศิลปะคลีฟแลนด์ (Cleveland Museum of Art) ระบุว่าเป็นงานโรมัน อายุราว ค.ศ. 375–425 หรือเก่ากว่ากรุงสุโขทัยกว่า 800 ปี

แปลว่าคนบางกลุ่มกินอาหารด้วยส้อมมาตั้งแต่ยุคโรมันแล้ว แต่ส้อมใช้เวลาอีกนับพันปีกว่าจะขึ้นโต๊ะอาหารทั่วโลก

ส้อมตัวแรก ๆ ไว้ทำอะไร

ส้อมเก่าที่สุดไม่ได้ใช้กินแต่ใช้ทำครัว นักโบราณคดีพบส้อมกระดูกในแหล่งยุคสำริดของจีน และอียิปต์โบราณใช้ส้อมใหญ่จับเนื้อตอนปรุงหรือถวายเทพ ส่วนชาวโรมันมีส้อมสำริดและเงินไว้หั่นและเสิร์ฟ

ส้อมกินอาหารส่วนตัวน่าจะเกิดในจักรวรรดิโรมันตะวันออก หรือไบแซนไทน์ และกลายเป็นของใช้ทั่วไปของคนชั้นสูงที่นั่นตั้งแต่ศตวรรษที่ 4 ส้อมเงินในคลีฟแลนด์อยู่ในช่วงเวลาเดียวกันพอดี

“ฟุ่มเฟือย” ในสายตาชาวตะวันตก

เรื่องเล่าที่ดังที่สุดเกิดขึ้นปี 1004 เมื่อมาเรีย อาร์ไจโรปูลีนา เจ้าหญิงไบแซนไทน์ แต่งงานกับลูกชายของดยุกแห่งเวนิส และนำส้อมทองคำติดตัวไปด้วย การจิ้มอาหารเข้าปากด้วยส้อมทำให้นักบวชอย่างเปโตร ดาเมียน (Peter Damian) ประณามว่าเป็นความฟุ่มเฟือยหยิ่งยโส

แต่ในอิตาลี ส้อมค่อย ๆ ชนะใจคนเพราะอาหารเส้นอย่างพาสต้า ซึ่งใช้มือหรือมีดกินยาก ถึงศตวรรษที่ 14 ส้อมก็เป็นของธรรมดาในอิตาลี และราวปี 1600 พ่อค้าและชนชั้นสูงแทบทุกบ้านใช้ ส้อมอิตาลีรุ่นแรกมีสามซี่ เพื่อม้วนเส้นได้ดีขึ้น

ส่วนอังกฤษช้ากว่ามาก ทอมัส คอรีแอต (Thomas Coryat) นักเดินทางชาวอังกฤษเขียนเล่าการใช้ส้อมในอิตาลีเป็นภาษาอังกฤษครั้งแรกในปี 1611 และเป็นเวลาอีกนานที่คนอังกฤษมองว่าส้อมเป็นของดัดจริตแบบอิตาลี ส้อมสี่ซี่แบบที่เราใช้ทุกวันนี้เพิ่งเป็นมาตรฐานในต้นศตวรรษที่ 19

ส้อมมาถึงจานข้าวไทย

คนไทยเดิมกินข้าวด้วยมือ หรือที่เรียกว่า “เปิบ” การใช้ช้อนส้อมเข้ามาพร้อมการรับธรรมเนียมตะวันตกของราชสำนัก โดยเฉพาะสมัยรัชกาลที่ 5 ที่สยามต้องต้อนรับแขกต่างชาติและแสดงให้เห็นว่าเป็นประเทศ “ศิวิไลซ์” เครื่องเงินแบบตะวันตกจึงขึ้นโต๊ะเสวยและแพร่ไปในหมู่ขุนนาง

แต่การเปลี่ยนไม่ได้เกิดทั้งประเทศในชั่วข้ามคืน หลักฐานสมัยรัชกาลที่ 6–7 ยังมีคำสอนให้เลิกเปิบข้าว แสดงว่าคนทั่วไปยังใช้มือกันอยู่มาก และทุกวันนี้ข้าวเหนียวก็ยังกินด้วยมือเหมือนเดิม

สิ่งที่น่าสนใจคือคนไทยไม่ได้รับ “วิธีใช้” มาด้วย อาหารไทยหั่นชิ้นพอดีคำตั้งแต่ในครัว จึงไม่ต้องใช้มีดบนโต๊ะ ช้อนในมือขวาเป็นพระเอก ส่วนส้อมในมือซ้ายมีหน้าที่ดันข้าวและกับเข้าช้อน ส้อมสองซี่ของโรมันเดินทางมา 1,600 ปี เพื่อมาเป็นผู้ช่วยของช้อนบนโต๊ะอาหารไทย