ฝอยทอง ทองหยิบ มาจากโปรตุเกส: ท้าวทองกีบม้า หญิงลูกครึ่งสามชาติในวังอยุธยา กับขนมไข่ที่กลายเป็นขนมมงคลไทย

ขนมไทยที่ใช้ไข่แดงกับน้ำตาลเป็นหลัก อย่างฝอยทอง ทองหยิบ ทองหยอด เป็นขนมที่คนไทยมองว่าไทยแท้และเป็นมงคล แต่ถ้าไปลิสบอน จะเจอขนมหน้าตาคล้ายกันมากในร้านขนมทุกร้าน เส้นไข่สีทองแบบฝอยทองที่นั่นเรียกว่า fios de ovos แปลตรงตัวว่า “เส้นไข่”

ความเชื่อมโยงนี้มักถูกเล่าผ่านผู้หญิงคนหนึ่งในวังอยุธยา

ผู้หญิงสามสายเลือด

มารี กีมาร์ เดอ ปีนา (Maria Guyomar de Pinha) หรือที่คนไทยรู้จักในชื่อ ท้าวทองกีบม้า เกิดที่อยุธยาปี 1664 (พ.ศ. 2207) ในรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์ พ่อเป็นลูกครึ่งจากกัวที่มีเชื้อสายโปรตุเกส เบงกอล และญี่ปุ่น ส่วนแม่เป็นชาวญี่ปุ่นที่นับถือคริสต์

ปี 1682 เธอแต่งงานกับคอนสแตนติน ฟอลคอน (Constantine Phaulkon) ชาวกรีกที่ไต่เต้าเป็นขุนนางคนโปรดของสมเด็จพระนารายณ์ หรือที่รู้จักในชื่อเจ้าพระยาวิชเยนทร์

จากภรรยาขุนนางสู่ครัววัง

ปี 1688 (พ.ศ. 2231) เกิดการผลัดแผ่นดิน ฟอลคอนถูกประหารเมื่อ 5 มิถุนายน มารีหนีไปขอความคุ้มครองจากทหารฝรั่งเศสที่บางกอก แต่ผู้บัญชาการฝรั่งเศสส่งตัวเธอคืนให้ฝ่ายสยามภายใต้แรงกดดันของพระเพทราชา เธอถูกตัดสินให้ทำงานในครัวของพระเพทราชาไปตลอดชีวิต และต่อมาได้เป็นหัวหน้าห้องเครื่อง อยู่ในตำแหน่งนั้นจนพระเพทราชาสวรรคตในปี 1703

ขนมไหนมาจากไหน

ขนมที่มักยกเครดิตให้ท้าวทองกีบม้า ได้แก่ ฝอยทอง ทองหยิบ ทองหยอด ทองม้วน สังขยา ขนมหม้อแกง และขนมผิง เอกสารของอัครสังฆมณฑลกรุงเทพฯ อธิบายว่าขนมเหล่านี้ส่วนใหญ่มีต้นแบบจากขนมโปรตุเกส แต่ปรับใช้วัตถุดิบของสยาม การจับคู่ที่เห็นได้ชัดคือ

• ฝอยทอง คล้าย fios de ovos เส้นไข่แดงที่โรยลงในน้ำเชื่อมเดือด
• ทองหยิบ พัฒนามาจาก trouxa de ovos ขนมไข่แดงพับในน้ำเชื่อม
• ขนมหม้อแกง คล้าย tigelada ขนมไข่อบในถ้วยดิน

สิ่งที่เปลี่ยนครัวสยามจริง ๆ คือการใช้ไข่แดงจำนวนมาก น้ำตาลทรายขาว และการเคี่ยวน้ำเชื่อม ซึ่งเป็นเทคนิคของขนมคอนแวนต์ในโปรตุเกส

เครดิตที่ยังเถียงกันอยู่

เรื่องนี้ไม่ใช่ข้อเท็จจริงที่ตายตัว ปรีดี พิศภูมิวิถี แย้งว่าขนมบางชนิดในรายการนี้รู้จักกันในสยามมาก่อนแล้วในชื่อขนม “คอนแวนต์” (Convent sweet) ซึ่งเป็นไปได้ เพราะชุมชนโปรตุเกสในอยุธยามีมาตั้งแต่ปี 1538 ก่อนมารีเกิดกว่าร้อยปี นักวิจารณ์บางส่วนเห็นว่าเครดิตที่ให้ท้าวทองกีบม้าได้เต็มที่มีแค่ฝอยทองกับทองหยิบ

ส่วนเรื่องเล่าเสริมอื่น ๆ เช่น เธอนำขนมไปขายในตลาด หรือเลือกสีเหลืองเพราะเป็นสีมงคล ยังไม่มีหลักฐานยืนยัน

ไม่ว่าคำตอบจะเป็นแบบไหน ขนมถาดทองที่อยู่ในงานแต่งงานไทยทุกวันนี้ ก็เป็นร่องรอยของชุมชนโปรตุเกสในอยุธยาเมื่อกว่า 300 ปีก่อน