ทำไมพระพุทธรูปรุ่นแรกของโลกหน้าเหมือนเทพกรีก: ศิลปะคันธาระ 1,800 ปีก่อน และทำไมพระพุทธรูปไทยไม่ได้เดินตามทางนี้

พระพุทธรูปในภาพสลักจากหินชนวนสีเทา สูง 119.7 เซนติเมตร พระพักตร์สงบ พระเกศาเป็นลอนหนามุ่นขึ้นเป็นมวย และครองจีวรหนาเป็นริ้วลึกคลุมทั้งสองไหล่ พิพิธภัณฑ์ศิลปะคลีฟแลนด์ (Cleveland Museum of Art) ระบุว่าทำในแคว้นคันธาระ ประเทศปากีสถานปัจจุบัน สมัยราชวงศ์กุษาณะ ราว ค.ศ. 150–200 หรือราว พ.ศ. 693–743

ถ้ามองเผิน ๆ หลายคนอาจนึกว่าเป็นรูปปั้นนักปราชญ์กรีก และนั่นคือหัวใจของเรื่องนี้

หลายร้อยปีที่ไม่มีพระพุทธรูป

พระพุทธรูปไม่ได้มีมาตั้งแต่สมัยพุทธกาล ศิลปะพุทธในอินเดียช่วงแรกเลี่ยงการทำรูปพระพุทธเจ้าเป็นรูปคน แต่ใช้สัญลักษณ์แทน เช่น ต้นโพธิ์แทนการตรัสรู้ ธรรมจักรแทนการแสดงธรรม บัลลังก์ว่าง หรือรอยพระบาท ภาพสลักพุทธประวัติยุคแรกจึงมีผู้คนรายล้อม แต่ตรงกลางที่ควรเป็นพระพุทธเจ้ากลับว่างเปล่าหรือเป็นสัญลักษณ์

นักวิชาการไทยประเมินว่าการทำพระพุทธรูปเป็นรูปมนุษย์เกิดขึ้นหลังพุทธปรินิพพานราว 600 ปี ภาพพระพุทธเจ้ารูปคนที่เก่าที่สุดเท่าที่พอกำหนดอายุได้คือผอบบิมาราน (Bimaran casket) ที่พบในอัฟกานิสถาน ฝังร่วมกับเหรียญของกษัตริย์อินโด-ไซเทียน ส่วนเรื่องว่าใครทำก่อน ยังเถียงกันอยู่

ทำไมต้องเป็นคันธาระ

คันธาระเป็นทางแยกของโลกโบราณ ตั้งแต่สมัยพระเจ้าอเล็กซานเดอร์มหาราชยกทัพมาถึงลุ่มแม่น้ำสินธุ ดินแดนนี้มีชาวกรีกปกครองต่อมาหลายรุ่น และมีพ่อค้าโรมันเข้ามาค้าขาย เมื่อราชวงศ์กุษาณะขึ้นมาปกครองและอุปถัมภ์พุทธศาสนา โดยเฉพาะในสมัยพระเจ้ากนิษกะ ช่างในพื้นที่จึงมีทั้งศรัทธาแบบพุทธและฝีมือแบบกรีก-โรมันอยู่ในมือเดียวกัน

ศิลปะกรีกคุ้นกับการทำเทพเจ้าเป็นรูปมนุษย์ในอุดมคติมานานหลายร้อยปี จึงเป็นพื้นฐานที่เหมาะกับการสร้างพระพุทธเจ้าในร่างมนุษย์ ผลที่ได้คือพระพุทธรูปที่จมูกโด่ง ริมฝีปากเล็ก พระเกศาหยักศก และจีวรเป็นริ้วหนาตามธรรมชาติคล้ายผ้าคลุมของชาวโรมัน พิพิธภัณฑ์คลีฟแลนด์อธิบายว่าช่างคันธาระเป็นกลุ่มแรก ๆ ที่ทำพระพุทธเจ้าให้มีสีหน้าสงบ ผมหนาเป็นลอน และครองจีวรหนาแบบโทกา

แต่ช่างไม่ได้ลอกเทพกรีกมาทั้งหมด พวกเขาใส่ “มหาปุริสลักษณะ” ตามคัมภีร์ลงไปด้วย เช่น ใบหูยาว อุณาโลมระหว่างคิ้ว และมวยผมบนพระเศียร ซึ่งทำให้คนดูรู้ทันทีว่านี่คือพระพุทธเจ้า ไม่ใช่เทพอพอลโล พิพิธภัณฑ์ยังระบุว่าช่องบนยอดพระเศียรขององค์นี้ อาจเคยใช้บรรจุพระธาตุ

อีกสายหนึ่งที่มถุรา

ในช่วงเวลาไล่เลี่ยกัน เมืองมถุราทางตอนเหนือของอินเดียก็ทำพระพุทธรูปเช่นกัน ส่วนใหญ่ถือว่าช้ากว่าคันธาระเล็กน้อย แต่ก็ยังเถียงกันอยู่ พระพุทธรูปมถุราสลักจากหินทรายสีแดง จีวรบางแนบตัว และหน้าตาเป็นแบบอินเดียมากกว่า พระพุทธรูปนั่งศิลปะมถุราที่คลีฟแลนด์ (1941.94) อายุคริสต์ศตวรรษที่ 3 แสดงให้เห็นว่าช่างมถุรารับลายจีวรแบบกรีก-โรมันจากคันธาระมาเหมือนกัน แต่ทำให้เป็นลายเส้นนามธรรมที่ดูมีพลังเหนือมนุษย์

แล้วพระพุทธรูปในดินแดนไทยมาจากสายไหน

คำตอบคือไม่ใช่คันธาระเป็นหลัก คันธาระอยู่ทางตะวันตกเฉียงเหนือของอินเดีย ไกลจากเส้นทางการค้าทางทะเลที่มาถึงสุวรรณภูมิ อิทธิพลคันธาระในเอเชียอาคเนย์จึงมีน้อยมากและอยู่เพียงช่วงสั้น พระพุทธรูปรุ่นแรกที่พบในดินแดนไทยได้แรงบันดาลใจจากศิลปะอมราวดีทางตะวันออกเฉียงใต้ของอินเดีย และต่อมาจากศิลปะคุปตะ ก่อนจะพัฒนาเป็นพระพุทธรูปทวารวดีที่มีหน้าตาของตัวเอง ที่เมืองโบราณพงตึก จังหวัดกาญจนบุรี ก็เคยพบพระพุทธรูปฝีมือช่างแบบอมราวดีอายุราวพุทธศตวรรษที่ 7–9 พร้อมกับตะเกียงจากโลกเมดิเตอร์เรเนียน

แม้หน้าตาจะต่างกัน พระพุทธรูปไทยทุกยุคก็ยังสืบ “ไวยากรณ์” ที่เริ่มต้นในยุคนี้ คือพระพุทธเจ้าในร่างมนุษย์ที่มีลักษณะมหาบุรุษกำกับ ส่วนธรรมเนียมเก่ากว่านั้นอย่างการบูชารอยพระพุทธบาท ก็ยังอยู่คู่คนไทยมาจนทุกวันนี้