ตะเกียงจากทะเลเมดิเตอร์เรเนียนที่ขุดพบในกาญจนบุรี: ประวัติตะเกียงน้ำมัน 2,000 ปี ก่อนจะถึงประทีปคืนลอยกระทง

ตะเกียงในภาพหล่อจากสำริด ยาว 28.7 เซนติเมตร ตรงกลางมีรูสำหรับเติมน้ำมัน ปลายมีพวยหนึ่งช่องไว้สอดไส้ ส่วนด้ามจับโค้งขึ้นสูงเป็นทั้งห่วงและตะขอ พิพิธภัณฑ์ศิลปะคลีฟแลนด์ (Cleveland Museum of Art) ระบุว่าเป็นงานโรมันราว 50 ปีก่อน ค.ศ. ถึง ค.ศ. 50 และน่าจะใช้แขวนจากเพดานหรือตั้งบนเสาตะเกียงสูง

ตะเกียงใบนี้ไม่ได้เกี่ยวกับประเทศไทยโดยตรง แต่ตะเกียงตระกูลเดียวกันใบหนึ่งเดินทางข้ามมหาสมุทรมาถึงริมแม่น้ำแม่กลองจริง ๆ

เทคโนโลยีที่ง่ายจนอยู่มาหลายพันปี

ตะเกียงน้ำมันทำงานเหมือนเทียน ต่างกันตรงที่เชื้อเพลิงเป็นของเหลว จึงต้องมีภาชนะใส่ ไส้ผ้าจุ่มอยู่ในน้ำมันแล้วจุดไฟที่ปลาย ไส้จะดูดน้ำมันขึ้นมาเผาไหม้ต่อเนื่อง เชื้อเพลิงมีตั้งแต่น้ำมันพืชอย่างมะกอก งา และละหุ่ง ไปจนถึงไขสัตว์และเนยใส ชาวโรมันใช้น้ำมันมะกอกเป็นหลัก

ในโลกโรมัน ตะเกียงดินเผาเป็นของใช้ประจำบ้าน มีหลายรุ่นจนนักโบราณคดีใช้รูปทรงบอกอายุได้ รุ่นที่เรียกว่า “ตะเกียงโรงงาน” (Firmalampen) ผลิตในอิตาลีตอนเหนือและกอลตอนใต้ช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 1–3 แล้วส่งไปทุกมณฑลของจักรวรรดิ ใต้ฐานมักประทับชื่อผู้ผลิต ส่วนตะเกียงสำริดหรือเงินที่ประดับหัวสัตว์หรือเทพเจ้าเป็นของคนมีฐานะ ใช้ทั้งให้แสงและอวดความงาม

ตะเกียงรูปแบบโบราณนี้ใช้กันแทบไม่เปลี่ยนจนถึงปี 1780 เมื่อตะเกียงอาร์กองด์ (Argand lamp) ที่มีไส้ทรงกระบอกให้แสงสว่างกว่าเข้ามาแทน และราวปี 1850 ตะเกียงน้ำมันก๊าดก็เข้ามาแทนอีกทอดหนึ่ง

ตะเกียงจากเมดิเตอร์เรเนียนที่พงตึก

ตะเกียงสำริดใบใหญ่ใบหนึ่งขุดพบที่ตำบลพงตึก อำเภอท่ามะกา จังหวัดกาญจนบุรี ราชบัณฑิตยสภามอบให้พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร เมื่อ พ.ศ. 2470 ตะเกียงสูง 26.7 เซนติเมตร ยาว 29.5 เซนติเมตร ใหญ่ใกล้เคียงกับใบที่คลีฟแลนด์ ฝาหล่อเป็นรูปซิเลนุส (Silenus) สหายและอาจารย์ของไดโอนีซุส เทพแห่งเหล้าองุ่น ด้ามจับเป็นลายใบปาล์มรองรับด้วยโลมาคู่หันหน้าเข้าหากัน

ตะเกียงใบนี้มาจากไหนและเมื่อไร นักวิชาการเสนอไว้ถึงสามคำตอบ ห่างกันกว่า 500 ปี

• ยอร์ช เซเดส์ (George Coedès) รายงานครั้งแรกในปี 1928 ว่าเป็นของผลิตในโลกตะวันตก อาจมาจากอิตาลี กรีซ หรือตะวันออกใกล้ อายุคริสต์ศตวรรษที่ 1–2
• ปีการ์ (Picard) เสนอในปี 1955 ว่าหล่อที่เมืองอเล็กซานเดรีย อียิปต์ ก่อนคริสต์ศักราช
• งานรุ่นหลัง ทั้งบทความปี 1989 และบทความของบริจิตต์ บอเรลล์ (Brigitte Borell) ปี 2008 เห็นว่าเป็นตะเกียงสมัยไบแซนไทน์ตอนต้น ราวคริสต์ศตวรรษที่ 5–6 เป็นแบบที่พบได้ทั่วทะเลเมดิเตอร์เรเนียนตะวันออก

ถ้าคำตอบล่าสุดถูก ตะเกียงใบนี้ก็ถูกหล่อขึ้นในช่วงเดียวกับที่พงตึกเป็นชุมชนสมัยทวารวดี ซึ่งมีอายุราวพุทธศตวรรษที่ 11 พงตึกตั้งอยู่กึ่งกลางระหว่างนครปฐม ราชบุรี และกาญจนบุรี และเป็นสถานีการค้าที่พ่อค้าต่างชาติเข้ามาได้ทั้งทางอ่าวไทย และจากทะเลอันดามันผ่านด่านเจดีย์สามองค์ มีการสันนิษฐานว่าตะเกียงมากับพ่อค้าอินเดีย ซึ่งอาจรับต่อมาจากพ่อค้าโรมันที่ตั้งถิ่นฐานตามเมืองท่าของอินเดีย ที่พงตึกยังพบพระพุทธรูปฝีมือช่างแบบอมราวดี ซึ่งเป็นสายเดียวกับพระพุทธรูปรุ่นแรกในดินแดนไทย ส่วนที่เมืองโบราณอู่ทอง จังหวัดสุพรรณบุรี ก็เคยพบเหรียญโรมันสำริดรูปจักรพรรดิวิกโตรินุส

ตะคัน ตะเกียงของคนในดินแดนไทย

ก่อนตะเกียงสำริดใบนั้นจะมาถึง คนที่นี่มีเครื่องตามไฟของตัวเองอยู่แล้ว คือ “ตะคัน” ภาชนะดินเผาคล้ายถ้วยเล็ก บางแบบมีจะงอยยื่นออกมาไว้วางไส้ ใช้กันมาตั้งแต่ราวพุทธศตวรรษที่ 8 และพบในแหล่งโบราณแทบทุกสมัย ทั้งสุโขทัย อยุธยา และรัตนโกสินทร์ นักโบราณคดียังพบตะเกียงดินเผาแบบกรีก-โรมันในอินเดีย พม่า และลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาด้วย

เชื้อเพลิงหลักของคนกรุงเทพฯ คือน้ำมันมะพร้าว จนปลายคริสต์ศตวรรษที่ 19 หรือสมัยรัชกาลที่ 5 น้ำมันก๊าดจึงเข้ามา ช่วงแรกเกิดไฟไหม้บ้านบ่อย พระยาอนุมานราชธนเล่าว่าคนเข้าใจว่าน้ำมันก๊าดเหมือนน้ำมันมะพร้าว ไม่รู้ว่ามันลุกพรึ่บได้ทันทีเมื่อใกล้ไฟ หลายคนจึงยังดื้อใช้น้ำมันมะพร้าวต่อไป

จากนั้นตะเกียงก็ค่อย ๆ หายไปจากบ้านเมื่อไฟฟ้าเข้าถึง แต่ไม่ได้หายไปจากพิธีกรรม คืนลอยกระทงวันที่ 24 พฤศจิกายนนี้ ไฟเล็ก ๆ บนกระทงทุกใบยังใช้หลักการเดียวกับตะเกียงจากเมดิเตอร์เรเนียนเมื่อ 2,000 ปีก่อน