อองรี มูโอต์ ฝรั่งเศสผู้ทำให้โลกรู้จักนครวัด เดินป่าในสยามสมัยรัชกาลที่ 4 และจบชีวิตที่หลวงพระบาง

หนังสือเรียนรุ่นเก่าหลายเล่มเขียนว่าชาวฝรั่งเศสชื่อ อองรี มูโอต์ (Henri Mouhot) เป็นคน “ค้นพบนครวัด” ซึ่งไม่จริง ชาวเขมรรู้จักปราสาทของตัวเองมาตลอด และชาวยุโรปก็เคยไปถึงก่อนเขาเกือบ 300 ปี แต่มูโอต์คือคนที่ทำให้ยุโรปตื่นเต้นกับนครวัด และชีวิต 35 ปีของเขาผูกอยู่กับสยามมากกว่าที่คนไทยส่วนใหญ่รู้

ครูในรัสเซียที่อยากเห็นโลก

อเล็กซานดร์ อองรี มูโอต์ เกิดวันที่ 15 พฤษภาคม 1826 ที่เมืองมงเบลียาร์ (Montbéliard) ทางตะวันออกของฝรั่งเศส ใกล้ชายแดนสวิส ปีนั้นตรงกับ พ.ศ. 2369 ต้นรัชกาลที่ 3

พ่อเป็นข้าราชการชั้นผู้น้อยที่ใช้เงินเดือนเกือบทั้งหมดส่งลูกเรียน ปี 1844 ตอนอายุ 18 มูโอต์เดินทางไปรัสเซียเพื่อเป็นครู เขาสอนหนังสืออยู่ที่นั่นราว 10 ปี รวมทั้งที่โรงเรียนนายร้อยในเมืองโวโรเนจ เรียนภาษารัสเซียและโปแลนด์ และหัดถ่ายภาพแบบดาแกโรไทป์ซึ่งเพิ่งประดิษฐ์ได้ไม่นาน

พอสงครามไครเมียปะทุ เขากลับฝรั่งเศส แล้วออกตระเวนถ่ายภาพในเยอรมนี เบลเยียม และอิตาลีกับชาร์ลพี่ชาย ปี 1856 เขาหันมาศึกษาธรรมชาติวิทยาจริงจัง

หนังสือเล่มเดียวที่พาเขามาสยาม

ปี 1857 มูโอต์ได้อ่านหนังสือ The Kingdom and People of Siam ของเซอร์จอห์น เบาว์ริง ทูตอังกฤษที่ทำสนธิสัญญาเบาว์ริงกับสยามเมื่อ พ.ศ. 2398 เขาตัดสินใจทันทีว่าจะไปเก็บตัวอย่างสัตว์และพืชในอินโดจีน

รัฐบาลฝรั่งเศสของจักรพรรดินโปเลียนที่ 3 ไม่ให้ทุน แต่ราชสมาคมภูมิศาสตร์ (Royal Geographical Society) และสมาคมสัตววิทยาแห่งลอนดอนของอังกฤษยอมสนับสนุน เขาออกเรือจากลอนดอนวันที่ 27 เมษายน 1858 แวะสิงคโปร์ แล้วถึงปากน้ำเจ้าพระยาวันที่ 12 กันยายน 1858 (พ.ศ. 2401)

งานเลี้ยงวันพระราชสมภพ

เดือนตุลาคม 2401 ขณะเตรียมออกเดินทาง มูโอต์ได้รับเชิญไปงานเลี้ยงที่ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระราชทานแก่ชาวยุโรปในกรุงเทพฯ ทุกปีในวันพระราชสมภพ สังฆราชปาลเลอกัวซ์ (Pallegoix) เป็นผู้นำเขาเข้าเฝ้า

มูโอต์บันทึกว่าทรงต้อนรับอย่างเป็นกันเอง ทรงพระสนับเพลาหลวม ฉลองพระองค์สีน้ำตาลตัวสั้น และพระมาลาทองแดงคล้ายหมวกนายทหารเรือ ในงานพระองค์ไม่ประทับนั่ง แต่เสด็จเดินรอบโต๊ะ เขายังเขียนถึงพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว (วังหน้า) ว่าเป็นสุภาพบุรุษที่ตรัสภาษาอังกฤษได้ โปรดหนังสือและวิทยาการสมัยใหม่

4 การเดินทาง เกือบ 5,000 กิโลเมตร

จากฐานที่กรุงเทพฯ มูโอต์ออกสำรวจ 4 ครั้งในเวลาราวสามปีครึ่ง รวมระยะทาง 4,955 กิโลเมตร ตามบันทึกที่ตีพิมพ์ในวารสาร Le Tour du Monde

• ครั้งแรก (ปลายปี 2401): อยุธยา และพระพุทธบาท สระบุรี เขาเก็บแมลงและหอยส่งไปอังกฤษ
• ครั้งที่สอง (2402–2403) ยาวที่สุด: จันทบุรี เกาะกูด เกาะกง แล้วเข้ากัมพูชา ถึงพนมเปญและทะเลสาบโตนเลสาบ ไปนครวัด แล้วกลับกรุงเทพฯ ผ่านกบินทร์บุรี
• ครั้งที่สาม (2403–2404): เพชรบุรี ลพบุรี อยุธยา และชัยภูมิ
• ครั้งที่สี่ (2404): สีคิ้ว โคราช ปราสาทพนมวัน ชัยภูมิ ภูเขียว เลย แล้วล่องลงแม่น้ำโขงสู่หลวงพระบาง

ที่จันทบุรี เขาพักบ้านชาวจีนปลูกพริกไทย ลูกชายวัย 18 ของเจ้าของบ้านชื่อ ไพร่ (Phrai) ไม่กลัวทั้งเสือและช้าง และรู้จักสัตว์ในป่าแทบทุกชนิด มูโอต์เรียกเขาว่า “ของล้ำค่า” ไพร่ติดตามเขาจนวันสุดท้าย

สามสัปดาห์ที่นครวัด

มูโอต์ไปถึงนครวัดวันที่ 22 มกราคม 1860 และอยู่ถึง 12 กุมภาพันธ์ ช่วงนั้นเมืองเสียมราฐและพระตะบองยังอยู่ใต้การปกครองของสยาม ซึ่งเป็นแบบนั้นตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 1 จนถึง ค.ศ. 1907 (อ่านต่อใน เจาะลึกนครวัด)

เขาร่างภาพปราสาทอย่างละเอียด และเขียนว่านครวัด “ยิ่งใหญ่กว่าทุกสิ่งที่กรีกหรือโรมทิ้งไว้” แต่เขาก็เขียนผิดด้วยว่าปราสาทน่าจะสร้างโดยชนชาติที่เก่ากว่าชาวเขมร เพราะไม่เชื่อว่าคนที่เขาเห็นตรงหน้าจะเป็นลูกหลานของผู้สร้าง ความคิดแบบนี้พบบ่อยในหมู่ชาวยุโรปยุคล่าอาณานิคม

ส่วนเรื่อง “ค้นพบ” นั้น ชาวโปรตุเกสเขียนถึงนครวัดไว้ตั้งแต่ราว ค.ศ. 1550 และ 1586 และบาทหลวงฝรั่งเศสชื่อบุยเลอโว (Bouillevaux) ก็ไปถึงและตีพิมพ์บันทึกก่อนมูโอต์ไม่กี่ปี มูโอต์เองก็เขียนถึงบุยเลอโวในบันทึก แต่สมาคมในลอนดอนที่ให้ทุนเขาดูเหมือนจะปล่อยให้ข่าว “การค้นพบ” แพร่ออกไป

“สงสารข้าเถิด พระเจ้า”

เดือนกรกฎาคม 1861 มูโอต์ไปถึงหลวงพระบาง ได้รับการต้อนรับจากเจ้านายลาว แล้วออกเดินทางต่อ บันทึกวันที่ 19 ตุลาคมเขียนว่า “ไข้จับ” ด้วยลายมือสั่น และข้อความสุดท้ายวันที่ 29 ตุลาคมคือ “สงสารข้าเถิด โอ้ พระเจ้า…!”

ไพร่ถามเขาหลายครั้งว่าจะเขียนอะไรถึงครอบครัวไหม มูโอต์ตอบทุกครั้งว่า “รอก่อน กลัวอะไร” เขาเสียชีวิตเวลาหนึ่งทุ่มของวันที่ 10 พฤศจิกายน 1861 (พ.ศ. 2404) ด้วยไข้มาลาเรีย อายุ 35 ปี คนรับใช้ฝังศพเขาริมแม่น้ำคาน ใกล้บ้านนาพัน ห่างหลวงพระบางราว 10 กิโลเมตร

ไพร่ขนสมุดบันทึกและตัวอย่างสัตว์ทั้งหมดกลับไปกรุงเทพฯ แล้วส่งต่อไปยุโรป ชาร์ล มูโอต์ พี่ชาย นำมาเรียบเรียงตีพิมพ์ ฉบับภาษาอังกฤษออกที่ลอนดอนในปี 1864 พร้อมภาพพิมพ์ที่ช่างวาดจากภาพร่างของเขา หนังสือนี้เองที่ทำให้นักอ่านยุโรปหลงใหลนครวัด และต่อมาฝรั่งเศสก็เข้ามามีบทบาทหลักในการศึกษาและบูรณะปราสาท

หลุมศพที่หายไปในป่า

ปี 1867 คณะสำรวจแม่น้ำโขงของฝรั่งเศสสร้างอนุสรณ์เล็ก ๆ ไว้ที่หลุมศพ ปี 1887 โอกุสต์ ปาวี สร้างสุสานก่ออิฐที่แข็งแรงกว่าเดิม แต่ช่วงสงครามอินโดจีน ป่าก็กลืนหลุมศพไปจนไม่มีใครหาเจอ จนนักวิชาการชาวฝรั่งเศสกับนักประวัติศาสตร์ลาวค้นพบอีกครั้งในปี 1989

วันนี้นักท่องเที่ยวที่ไป หลวงพระบาง นั่งรถออกจากตัวเมืองราว 10 กิโลเมตรแล้วเดินลงไปริมแม่น้ำคานก็จะเจอสุสานสีขาวของชายผู้ทำให้โลกรู้จักนครวัด